Hoogbegaafde leerling dromerig in de klas? Kijk verder dan concentratie

Je ziet een leerling in de klas zitten, maar echt meedoen doet hij niet. Zijn blik dwaalt af. Reacties komen laat. Het lijkt alsof hij er niet helemaal bij is.

Vaak is de eerste gedachte dan: een concentratieprobleem. Of: deze leerling let niet goed op.

Toch ligt het bij een hoogbegaafde leerling vaak anders. Wat dromerig gedrag lijkt, is lang niet altijd gewone dromerigheid. Soms is een leerling onderprikkeld. Soms overprikkeld. Soms is een kind al veel langer afgehaakt dan iemand doorheeft. En soms zie je vooral een leerling die zich al heel lang aanpast.

Daarom is het belangrijk om niet te snel te concluderen dat een hoogbegaafde leerling die dromerig in de klas zit, een concentratieprobleem heeft. Wie beter kijkt, ziet vaak dat het probleem niet in aandacht zit, maar in afstemming.

Waarom iemand zoekt op dromerig gedrag bij een hoogbegaafde leerling

Als een hoogbegaafde leerling dromerig in de klas oogt, roept dat vragen op. Is er sprake van een concentratieprobleem? Past het onderwijsaanbod niet goed? Of speelt er iets anders onder het gedrag?

Voor veel leerkrachten en intern begeleiders begint het bij twijfel. Je ziet gedrag dat niet direct storend is, maar wel iets vertelt. Een leerling lijkt afwezig, haakt langzaam af of reageert minder betrokken dan je zou verwachten.

Juist dan is het belangrijk om verder te kijken dan werkhouding alleen. Want bij een hoogbegaafde leerling is dromerig gedrag vaak geen los probleem, maar een signaal dat er ergens geen echte aansluiting meer is.

Mijn visie: kijk eerst naar afstemming, niet naar concentratie

Dit is voor mij de kern: een hoogbegaafde leerling die dromerig in de klas zit, heeft niet automatisch moeite met concentratie.

Veel hoogbegaafde leerlingen kunnen zich juist heel goed concentreren. Alleen niet op werk dat te weinig vraagt. Niet op eindeloze herhaling. Niet op taken zonder ruimte voor denken. En niet op opdrachten waarvan ze de essentie al lang hebben doorzien.

Daarom kijk ik bij dit soort gedrag niet als eerste naar concentratie. Ik kijk eerst naar afstemming. Past het aanbod? Wordt het denken van deze leerling echt aangesproken? Is er voldoende diepgang, uitdaging en ruimte?

Daar gaat het vaak mis. We zien gedrag en hangen daar direct een conclusie aan. Gedrag wil je eerst iets laten zien.

Over Annita

Ik ben Annita. Al jaren werk ik met kinderen, ouders en professionals rond hoogbegaafdheid en gedrag. Wat ik in die tijd het meest heb geleerd, is dit: gedrag vertelt iets. Achter wat je ziet, zit bijna altijd iets wat nog niet begrepen wordt. Een behoefte, een spanning, iets wat aandacht vraagt. Dat blijft me fascineren en daar schrijf ik over.

Waarom een hoogbegaafde leerling dromerig in de klas kan zijn

In mijn werk rondom hoogbegaafdheid kom ik dit steeds opnieuw tegen. Een leerkracht zegt bijvoorbeeld: “Hij lijkt er nooit echt bij.” Of: “Ze doet wel mee, maar het lijkt alsof het haar niets doet.”

Als je dan verder kijkt, blijkt er vaak iets anders aan de hand.

Je ziet bijvoorbeeld een leerling die al lang niet meer wordt geraakt door wat er in de les gebeurt. Het kind wil wel leren, maar als het aanbod te weinig vraagt, haakt het af. Als er te weinig diepgang is. Te weinig complexiteit. Te weinig ruimte om echt te denken.

Soms zie je ook een kind dat juist heel veel oppikt. Geluid in de klas, spanning in de groep, sfeer, verwachtingen, fouten en tempo. Dan lijkt een leerling afwezig, maar vanbinnen staat alles open. Dat kost enorm veel energie.

Een hoogbegaafde leerling die dromerig in de klas zit, laat dus niet automatisch een tekort aan aandacht zien. Soms laat het kind juist zien dat er een mismatch is tussen wat het nodig heeft en wat het krijgt.

Dromerig gedrag is vaak geen concentratieprobleem

Dat is misschien wel de belangrijkste boodschap van dit blog: dromerig gedrag bij een hoogbegaafde leerling is vaak geen concentratieprobleem.

Als je dat wel te snel aanneemt, ga je sturen op opletten, taakgerichtheid of werkhouding. Dan probeer je iets te corrigeren aan de buitenkant, terwijl de echte oorzaak ergens anders zit.

Daarmee loop je het risico dat je het kind nog verder van zichzelf af laat bewegen. Want een leerling die zich al aanpast, gaat dan vaak nóg beter zijn best doen om te voldoen. Terwijl dat niets oplost aan de binnenkant.

Daarom is zorgvuldig kijken zo belangrijk. Eerst begrijpen, dan pas duiden.

Wat zit er vaak onder dromerig gedrag?

Bij een hoogbegaafde leerling die dromerig in de klas oogt, zie ik vaak vier onderliggende oorzaken.

1. Onderprikkeling

Het werk is te vlak, te voorspelbaar of te veel van hetzelfde. De leerling haakt dan eerst vanbinnen af. Pas later zie jij dat aan de buitenkant.

Een kind dat voor zich uit staart, hoeft dus niet ongeconcentreerd te zijn. Het kan ook zijn dat het denken simpelweg niet meer wordt aangesproken.

2. Overprikkeling

Dit lijkt soms tegenstrijdig, maar komt vaak voor. Een leerling kan én te weinig gevoed worden in het denken én te veel binnenkrijgen uit de omgeving.

Veel hoogbegaafde kinderen nemen snel waar, voelen veel aan en merken subtiele signalen op. Een volle klas, veel geluid of sociale spanning kan dan veel impact hebben. Wat van buiten dromerig lijkt, kan van binnen pure overbelasting zijn.

3. Aanpassing

Sommige leerlingen hebben al vroeg geleerd om zich in te houden, zich kleiner te maken of vooral netjes mee te bewegen. Ze laten weinig zien van wat ze werkelijk nodig hebben.

Juist deze rustige leerlingen worden gemakkelijk gemist. Ze zijn niet storend, niet lastig en voelen niet urgent. Ondertussen raken ze steeds verder verwijderd van echt leren.

4. Spanning, perfectionisme en faalangst

Ook spanning kan eruitzien als afwezigheid. Denk aan perfectionisme, faalangst, niet willen opvallen of bang zijn om fouten te maken.

Dan lijkt een leerling passief of afwezig, terwijl er vanbinnen juist veel gebeurt. Ook dan helpt het niet om alleen naar concentratie te kijken.

Waar wil je dan wél naar kijken?

De belangrijkste vraag is niet: waarom let deze leerling niet op?

De belangrijkere vraag is: wanneer haakt deze leerling wél aan, en wanneer niet?

Dat verschil vertelt vaak alles. Zie je dat een leerling wegzakt bij herhaling, maar opleeft bij verdieping? Dan zegt dat iets. Zie je dat een kind afwezig lijkt in de gewone les, maar in de plusklas ineens vol energie zit? Dan zegt dat iets. Zie je dat een leerling in de groep traag oogt, maar in een één-op-één gesprek razendsnel denkt? Ook dat zegt iets.

Daarom is context zo belangrijk. Kijk niet alleen naar het gedrag zelf, maar ook naar het moment waarop het gebeurt. Bij welke taak? In welke setting? Na welke overgang? Bij welke mate van uitdaging?

Je kunt dan vaak zien of je te maken hebt met een concentratievraag of met een mismatch tussen leerstof en leerbehoefte.

De stille hoogbegaafde leerling wordt vaak gemist

Wat ik vaak zie, is dat juist de rustige hoogbegaafde leerling te lang buiten beeld blijft. De leerling is niet storend, niet druk en niet lastig. Dus ook niet urgent.

Ondertussen zie je wel dat zo’n leerling steeds minder echt meedoet. Toont minder initiatief, is minder enthousiast, heeft minder behoefte om te leren. Soms zijn de resultaten nog best aardig. Soms redt het kind zich nog wel. De gedachte die er dan is: het zal wel meevallen.

Dat is lang niet altijd zo.

Een hoogbegaafde leerling kan veel compenseren. De leerling kan lang meebewegen. Het kan zelfs best een tijd presteren zonder dat het echt past. Alleen zegt dat nog niets over hoeveel energie dat kost en hoeveel ruimte er nog is om werkelijk te groeien.

Wat je aan de buitenkant ziet, is niet het hele verhaal

Dit is iets wat ik leerkrachten vaak meegeef: vertaal gedrag niet te snel naar karakter.

Zodra je een leerling wegzet als ongemotiveerd, iemand die nooit oplet of gewoon dromerig van aard is, zet je iets vast wat eigenlijk nog onderzocht moet worden.

Gedrag is informatie. Zeker bij hoogbegaafde leerlingen. Een kind laat met gedrag vaak zien waar het vastloopt, waar het zich afsluit, waar het zich beschermt of waar het niet meer wordt geraakt.

Als een hoogbegaafde leerling dromerig in de klas oogt, wil je dus eigenlijk weten: waar is dit kind al afgehaakt? En wat maakt dat dat gebeurt?

Wat kun je als leerkracht doen?

Begin simpel. Kijk eerst zonder meteen te duiden.

Wanneer zie je het gedrag? Bij welke taken? Op welke momenten van de dag? Wat gebeurt er vlak ervoor? Wanneer zie je dezelfde leerling juist wél aan?

Dat geeft vaak al veel informatie.

Kijk daarna eerlijk naar het aanbod, de leerbehoefte en de leeromgeving. Is dit werk echt passend voor deze leerling? Zit er voldoende uitdaging in? Mag dit kind denken, onderzoeken, creëren en verbanden leggen? Of moet het vooral volgen, invullen en herhalen?

Bij een hoogbegaafde leerling maakt dat een groot verschil.

Wat ook helpt, is klein beginnen. Compact een deel van de leerstof. Geef een open opdracht. Voeg meer diepgang toe. Geef keuze. Laat een leerling uitleggen hoe hij denkt. Bied iets aan dat wél appelleert aan het denkniveau.

En kijk dan opnieuw. Vaak zie je snel verschil, omdat je beter gaat zien wat deze leerling nodig heeft.

Drie voorbeelden uit de praktijk

De eerste is de leerling die tijdens de klassikale les wegzakt, maar in een gesprek ineens scherp, grappig en vol ideeën is. Dan weet je: het denken is er wel. Alleen de les sluit daar niet op aan.

De tweede is de leerling die in de klas mat oogt, maar in de plusklas of bij verrijkingswerk helemaal opleeft. Meer energie, meer taal, meer creativiteit en meer betrokkenheid. Dat is geen toeval. Dat is informatie.

De derde is de leerling die ogenschijnlijk braaf meedoet, maar steeds minder laat zien. Geen lastig gedrag, wel een kind dat steeds stiller wordt. Dat zich steeds meer terugtrekt. Minder initiatief, minder plezier, minder aanwezigheid. Ook dat is een signaal dat je serieus wilt nemen.

Misschien is er geen gebrek aan aandacht
Misschien is er een gebrek aan verbinding

Veelgestelde vragen over een hoogbegaafde leerling die dromerig in de klas is

Is dromerig gedrag altijd een signaal van hoogbegaafdheid? Dromerig gedrag alleen zegt niet genoeg. Het kan verschillende oorzaken hebben. Bij een hoogbegaafde leerling is het wel belangrijk om verder te kijken dan alleen concentratie of motivatie.

Hoe zie ik het verschil tussen afhaakgedrag en een concentratieprobleem? Kijk vooral naar de context. Haakt een leerling vooral af bij herhaling, weinig uitdaging of een volle, prikkelrijke omgeving? En zie je dezelfde leerling juist opleven bij verdieping of in een andere setting? Dan wijst dat vaker op mismatch dan op een puur concentratieprobleem.

Kan een rustige leerling ook vastlopen? Ja, absoluut. Juist rustige en aangepaste leerlingen worden vaak gemist. Ze vallen minder op, maar kunnen ondertussen wel degelijk veel spanning, onderprikkeling of verlies van motivatie ervaren.

Wat helpt als eerste stap in de klas? Observeren zonder snelle conclusie. Kijk wanneer het gedrag optreedt en wanneer juist niet. Kleine aanpassingen in aanbod, compacten, verdieping of meer autonomie geven vaak al waardevolle informatie.

Tot slot

Een hoogbegaafde leerling die dromerig in de klas zit, vraagt om een leerkracht die goed kijkt. Die durft te vertragen. Die verder kijkt dan werkhouding of opletten. Die wil begrijpen wat dit gedrag laat zien.

Pas als je echt ziet waar een leerling afhaakt, weet je ook wat die nodig heeft.

Gratis download

Wil je gedrag in de klas beter leren begrijpen? Download dan de gratis weggever en ontdek welke signalen vaak verkeerd worden geïnterpreteerd.

Bekijk ook de verdiepende materialen of lees een ander blog als je hier als professional of team sterker in wilt worden.