Stil, braaf en onzichtbaar: het hoogbegaafde kind dat niemand mist

Ze zit vooraan in de klas. Werkt netjes. Levert op tijd in. Stelt geen vragen die de les verstoren. Geeft antwoord als je haar aanspreekt. Haalt redelijke cijfers.

Er is niets om je zorgen over te maken.

En toch. Soms voel je als leerkracht iets wat je niet goed kunt plaatsen. Ze is er wel, maar ook weer niet helemaal. Ze doet mee, maar je ziet haar zelden echt opleven. Ze past zich aan alles aan, aan jou, aan de groep, aan wat er gevraagd wordt. Zo goed zelfs, dat je haar bijna vergeet.

Dat is precies het probleem.

Over Annita

Ik ben Annita. Vanuit GedragKracht werkte ik als coach en trainer met professionals, ouders en kinderen rond hoogbegaafdheid en gedrag. In al die jaren is één overtuiging gebleven: gedrag is zelden alleen gedrag. Achter wat zichtbaar is, zit bijna altijd iets wat aandacht vraagt. Een behoefte, een spanning, iets wat nog niet begrepen wordt en daar schrijf ik over.

Het kind dat altijd meedoet

In een klas vol leerlingen gaat de aandacht vanzelf naar wie opvalt. Het kind dat door de les heen praat. De leerling die niet begint. Het kind dat boos wordt of discussie zoekt. Dat gedrag vraagt iets van je, en dus kijk je ernaar.

Het stille, aangepaste kind vraagt niets. Het wacht, volgt, past zich aan en veroorzaakt geen onrust. Op papier is er niets aan de hand.

Maar aanpassing heeft een prijs. Zeker als een kind structureel onder zijn niveau functioneert, zijn denken inhoudt, zijn vragen inslikte en zijn eigenheid verbergt om erbij te horen. Dan kost aanpassen elke dag energie. Energie die niet naar leren gaat, maar naar het in stand houden van een masker.

Veel hoogbegaafde kinderen leren dat masker al vroeg. Ze voelen haarfijn aan wat de groep van hen verwacht. Ze begrijpen snel hoe ze zich moeten gedragen om niet op te vallen, niet te veel te zijn, niet raar gevonden te worden. En dus passen ze zich aan. Zo goed, dat de mensen om hen heen denken: met dit kind gaat het prima.

Wat maskeren eigenlijk is

Maskeren betekent niet dat een kind liegt of bewust iemand anders speelt. Het is vaak een onbewust proces dat begint als een manier om veilig te blijven.

Een kind merkt op jonge leeftijd dat zijn manier van denken, vragen stellen of reageren niet altijd past bij wat de omgeving verwacht. Dat kan leiden tot onbegrip, uitsluiting of het gevoel anders te zijn. Om dat te vermijden, leert het kind zich aan te passen. Het stelt minder vragen. Het houdt zijn tempo in. Het lacht mee met grappen die het al lang snapt. Het doet alsof iets moeilijk is, terwijl het dat allang heeft doorzien.

Dat werkt. De groep accepteert het kind. De leerkracht heeft geen zorgen. Thuis lijkt alles goed te gaan.

Ondertussen verdwijnt er iets. Het kind raakt steeds verder verwijderd van wie het werkelijk is.

Waarom dit bij hoogbegaafde kinderen zo vaak voorkomt

Hoogbegaafde kinderen zijn vaak uitzonderlijk goed in het lezen van sociale situaties. Ze merken snel op wat anderen verwachten, voelen aan hoe de sfeer in een groep is en begrijpen de ongeschreven regels van een klas beter dan de meeste volwassenen doorhebben.

Dat is een kracht. Maar het maakt maskeren ook makkelijker dan bij andere kinderen.

Daarbij komt dat veel hoogbegaafde kinderen een sterk gevoel hebben voor rechtvaardigheid, verbinding en erbij horen. Ze willen deel uitmaken van de groep. Ze willen begrepen worden. En als aanpassen de enige manier lijkt om dat te bereiken, dan passen ze aan.

Wat ook meespeelt: hoogbegaafde kinderen compenseren gemakkelijk. Ze halen redelijke cijfers zonder veel moeite te doen. Ze begrijpen genoeg om mee te kunnen. Ze veroorzaken geen problemen. Daardoor blijft de mismatch tussen wat ze aankunnen en wat er van hen gevraagd wordt lang onzichtbaar.

Het meisje dat niemand mist

Meisjes worden vaker gemist dan jongens. Ze leren eerder aanpassen, sociaal wenselijk gedrag vertonen en hun intelligentie verhullen om erbij te horen. Perfectionisme, faalangst en sociale gevoeligheid worden bij meisjes vaker gezien als karaktertrekken dan als signalen van hoogbegaafdheid.

Het stille meisje dat alles netjes doet, geen problemen geeft en aardig gevonden wordt door iedereen, dat is het kind dat het vaakst te laat wordt herkend. Soms pas in de brugklas, als de aanpassing te veel energie kost. Soms pas als volwassene, na jaren van het gevoel niet te passen zonder te begrijpen waarom.

Maar ook jongens maskeren. En ook rustige, meegaande leerlingen die geen uitgesproken gedrag laten zien. Het patroon is niet gebonden aan één type kind.

Wat je ziet en wat je mist

Aan de buitenkant zie je een leerling die functioneert. Redelijke resultaten, geen gedragsproblemen, acceptabele werkhouding.

Wat je mist: een kind dat nooit echt wordt aangesproken op wat het kan. Dat zijn denken inhoudt omdat de les al lang achter hem ligt. Dat zijn vragen niet stelt omdat het geleerd heeft dat die vragen de les verstoren of de groep vervreemden. Dat elke dag energie stopt in onzichtbaar blijven.

Je mist ook de signalen die er wel zijn, maar minimaal zijn. Een leerling die bij verdiepingsopdrachten ineens opleeft en dan weer wegzakt. Een kind dat thuis totaal anders is dan op school uitgeput, prikkelbaar, vol vragen die het overdag niet stelde. Een leerling die sociaal moeite heeft, niet omdat ze niet slim is, maar omdat ze zich al zo lang aanpast dat ze zichzelf kwijt is geraakt in de groep.

Wat er gebeurt als niemand het ziet

Maskeren kost energie. Elke dag. En die energie raakt op.

Sommige kinderen houden het vol tot de brugklas, waar de sociale complexiteit groter wordt en aanpassen moeilijker. Dan valt het ineens uit elkaar. Resultaten zakken, de motivatie verdwijnt, het kind loopt vast zonder dat iemand begrijpt waarom.

Andere kinderen houden het langer vol, maar betalen een andere prijs. Ze raken vervreemd van zichzelf. Ze weten niet meer wat ze leuk vinden, waar ze goed in zijn, wie ze eigenlijk zijn.

En dan zijn er de kinderen die nooit worden herkend. Die een hele schoolloopbaan onder hun niveau functioneren en zichzelf klein houden. Soms begrijpen ze pas als volwassene wat er al die jaren speelde. Na een burn-out. Omdat hun eigen kind gediagnosticeerd wordt en ze zichzelf erin herkennen. Of omdat ze een blog lezen over hoogbegaafdheid en voor het eerst denken: dit gaat over mij.

Hoe je het eerder ziet

Je hoeft geen specialist te zijn om maskerend gedrag te herkennen. Je hebt vooral een andere blik nodig.

Kijk naar het verschil tussen wat een leerling mondeling laat zien en wat er op papier komt. Een kind dat in gesprek scherp, snel en origineel denkt, maar op papier weinig laat zien, dat verschil vertelt iets.

Kijk naar wat er gebeurt bij verdiepingsopdrachten of open taken. Opleeft een leerling dan ineens? Zie je meer energie, meer betrokkenheid, meer initiatief? Dan zegt dat iets over wat dit kind normaal gesproken mist.

Kijk ook naar thuis. Ouders zien soms een heel ander kind. Uitgeput na school, vol vragen, prikkelbaar of juist emotioneel ontremd. Als het beeld thuis sterk verschilt van het beeld op school, is dat een signaal dat aanpassing veel kost.

En vraag je af: wanneer heb ik dit kind voor het laatst echt verrast gezien? Wanneer heb ik het zien opleven, doorschieten, enthousiast worden over iets? Als je daar lang over moet nadenken, is dat op zichzelf al iets om serieus te nemen.

Wat dit kind nodig heeft

Een maskerend kind heeft geen harder duwen nodig. Het heeft geen extra opdrachten nodig, geen extra aandacht die de groep opvalt of extra druk om zich te laten zien.

Het heeft iemand nodig die ziet wat er achter de aanpassing zit. Die nieuwsgierig is naar wie dit kind werkelijk is. Die ruimte maakt voor denken op niveau, voor vragen die verder gaan, voor werk dat echt iets vraagt.

Kleine dingen maken al verschil. Een gesprekje apart, buiten de groep, waarbij je oprecht vraagt wat een kind interessant vindt of waar het over nadenkt. Een verdiepingsopdracht die echt appelleert aan het denkniveau. De opmerking: “Ik merk dat je je soms inhoudt. Dat hoeft hier niet.”

Dat klinkt simpel. Voor een kind dat jaren heeft geleerd onzichtbaar te zijn, kan het enorm zijn.

Veelgestelde vragen

Hoe weet ik of een leerling maskeert of gewoon rustig is? Een rustig kind is aanwezig, ook al is het stil. Een maskerend kind is er wel, maar je voelt dat er iets ontbreekt. Kijk naar de momenten waarop een leerling wel oplicht en hoe snel dat weer verdwijnt.

Moet ik dit bespreken met ouders? Ja, zeker als je het vermoeden hebt. Ouders zien thuis vaak een heel ander kind en hebben soms al langer het gevoel dat er iets niet klopt. Samen kijken geeft een vollediger beeld.

Is maskeren hetzelfde als introversie? Een introvert kind heeft rust nodig en is minder uitgesproken, maar het kind zelf functioneert wel vanuit zichzelf. Bij maskeren past een kind zich actief aan aan wat de omgeving verwacht, ten koste van wie het zelf is.

Wat als een leerling zelf niet weet dat het maskeert? Dat is heel normaal. Veel kinderen hebben het masker zo lang gedragen dat het voelt als wie ze zijn. Herkenning begint dan niet bij het kind, maar bij een volwassene die verder kijkt.

Tot slot

Het hoogbegaafde kind dat niemand zorgen baart, is soms juist het kind dat de meeste aandacht verdient.

Stil, braaf en onzichtbaar, dat klinkt als geen probleem. In werkelijkheid kan het betekenen dat een kind al jaren energie stopt in het in stand houden van een masker, terwijl het wacht op iemand die ziet wie er echt achter zit.

Dat kind hoeft maar één ding te ervaren: dat er iemand is die ziet wie er achter dat masker zit. Niet om het te repareren. Gewoon om het te zien.

Gratis downloads

Wil je gedrag in de klas beter leren begrijpen? Download dan de gratis weggever en ontdek welke signalen vaak verkeerd worden gelezen. Bekijk ook de verdiepende materialen of lees een vervolgartikel als je hier als professional of team sterker in wilt worden.