Als een kind halverwege de draad kwijtraakt
Mila zit in groep 7 en heeft de opdracht goed gehoord. Ze knikt zelfs. Je loopt langs, kijkt over haar schouder en ziet dat ze na twee zinnen stilstaat. Haar pen hangt boven het papier. Ze kijkt naar het plafond, daarna naar haar buurman, en dan zegt ze zacht: “Wat moest ik ook alweer?”
Het werkgeheugen bij een hoogbegaafd kind kan op zo’n moment vol zitten. Je voelt iets opkomen. Ze is slim, dat weet je. Hoe kan het dat ze het kwijt is? Misschien luisterde ze niet, of had ze er geen zin in. Wat als hier iets anders speelt?
Wat je ziet als het werkgeheugen vol zit
Ik herken het aan kleine dingen. Een kind begint enthousiast en stopt na een paar minuten. Het vraagt voor de derde keer wat de bedoeling was. Het begint aan het tweede deel van de opdracht en slaat het eerste over. Soms zegt het kind: “Ik had het net nog.”
Thuis ziet het er anders uit. Je vraagt of je zoon zijn tas wil pakken, zijn jas wil aantrekken en zijn schoenen wil zoeken. Vijf minuten later staat hij in de gang met één schoen in zijn hand, en hij weet niet meer waarom.
Het zijn momenten waarop je kunt denken dat een kind niet oplet. Ik zie vaak een kind dat zijn best doet en iets kwijtraakt wat het net had. Een hoogbegaafd kind dat gewend is dat dingen snel gaan, kan daar zelf van schrikken. Het snapt de opdracht en voelt dat er iets wegglipt.
Wat is werkgeheugen eigenlijk?
Het werkgeheugen is het plekje in je hoofd waar je iets even vasthoudt en er ondertussen iets mee doet. Denk aan een telefoonnummer dat je onthoudt tot je het hebt ingetoetst. Of aan een som waarbij je een tussenuitkomst bewaart en daarna verder rekent.
Het is een van de executieve functies, de vaardigheden die ons helpen om taken te starten, vol te houden en af te ronden. In BAUW! werk ik met elf van die functies. Het plekje is voor ieder kind en ook voor volwassenen beperkt van omvang. Zodra er te veel tegelijk in moet, valt er iets uit.
Werkgeheugen bij een hoogbegaafd kind
Je zou kunnen denken dat een hoogbegaafd kind altijd alles onthoudt. Soms klopt dat. Veel hoogbegaafde kinderen hebben een sterk werkgeheugen, en bij andere kinderen is het wisselend. Dat verschilt per kind en per dag. Hoogbegaafdheid zegt iets over het denkvermogen, en zegt weinig over hoe de verschillende executieve functies zijn ontwikkeld.
Wat ik vaak zie, is dat het denken van een hoogbegaafd kind snel en vol is. Tijdens jouw uitleg denkt het kind al aan drie andere dingen. Een bijzaak in je uitleg roept een vraag op, die vraag roept een volgende op, en ondertussen zit het werkgeheugen al vol met iets wat jij niet hebt gezegd. De opdracht zelf is dan weggezakt.
Er komt nog iets bij. Spanning neemt ruimte in. Een kind dat bang is om een fout te maken, dat zich zorgen maakt over de pauze of dat net ruzie had, draagt dat mee in hetzelfde plekje. Hoogbegaafde kinderen stellen vaak hoge eisen aan zichzelf. Daardoor blijft er minder ruimte over voor de opdracht. In mijn blog over frustratietolerantie bij hoogbegaafde kinderen schrijf ik over zo’n dag, waarop dezelfde taak ineens veel zwaarder voelt.
Wat vraagt de opdracht op dat moment van dit kind? Hoeveel dingen moet het tegelijk vasthouden, en hoeveel ruimte is er over?
Wat helpt een kind met een vol werkgeheugen?
Ik begin altijd met kijken. Wat vraag ik van dit kind, in welke volgorde, en hoeveel dingen tegelijk? Vaak zie ik dan dat een opdracht uit vier stappen bestaat die allemaal in één adem zijn uitgesproken.
Geef één stap tegelijk.
“Pak eerst je schrift.” Als dat gelukt is, volgt de volgende. Je merkt dat het kind opgelucht ademhaalt. Veel hoogbegaafde kinderen willen graag het geheel zien. Vertel dan eerst kort waar de opdracht naartoe gaat en geef daarna de stappen een voor een.
Laat het kind de opdracht in eigen woorden zeggen.
“Wat ga je zo doen?” Als het kind dat vertelt, zie je meteen wat is blijven hangen.
Zet het op papier.
Een kleine lijst met drie vakjes, een stappenkaartje op tafel of een tekening. Alles wat buiten het hoofd staat, hoeft er niet meer in te blijven. Een kind dat snel denkt, kan zo ook een eigen plek krijgen voor een ingeving, bijvoorbeeld een hoekje van het blad waar het een idee kwijt kan om later op terug te komen.
Maak ruimte.
Soms helpt het om eerst te vragen wat er in het hoofd van het kind rondgaat. Een kind dat een zorg even kwijt kan, krijgt vaak weer lucht.
Benoem wat je ziet.
“Ik zie dat dit veel tegelijk is. Zullen we het samen in stukjes delen?” Zo hoort het kind dat een vol werkgeheugen geen zwakte is. Hoogbegaafde kinderen horen vaak hoe slim ze zijn. Dit zinnetje geeft hen een ander woord voor wat er gebeurt.
In BAUW! zit dit in de manier waarop de zeven denkstappen en acht doestappen zijn opgebouwd. Een kind oefent met één stap, met de volgende stap zichtbaar op papier. Het werkgeheugen hoeft dan niet alles tegelijk te dragen. hoeft dan niet alles tegelijk te dragen.
Veelgestelde vragen over werkgeheugen bij hoogbegaafde kinderen
Kan een hoogbegaafd kind een zwak werkgeheugen hebben?
Ja, dat kan. Sommige kinderen hebben een sterk werkgeheugen, anderen merken dat het regelmatig vol zit. Het helpt om te kijken naar wat jouw kind laat zien, en minder naar wat je van een hoogbegaafd kind verwacht.
Hoe herken ik dat het om werkgeheugen gaat?
Let op een kind dat de opdracht begrijpt en onderweg kwijtraakt. Het vraagt opnieuw wat de bedoeling was, slaat een stap over of stopt halverwege. Gaat de opdracht goed met een korte lijst of een stap tegelijk, dan wijst dat vaak op een vol werkgeheugen.
Kan dit eruitzien als niet opletten?
Het kan er hetzelfde uitzien. Kijk naar wat het kind doet nadat het de opdracht kwijt is. Zoekt het naar wat het kwijt is, of is het met iets anders bezig? Dat vertelt je veel.
Kan een kind zijn werkgeheugen trainen?
Een kind kan strategieën leren die het werkgeheugen ontlasten: opschrijven, hardop herhalen, stap voor stap werken. Dat vraagt oefening, en het werkt het best als jij die strategieën zelf voordoet. Bij kinderen die stappen overslaan zie ik vaak hoe snel het kan helpen als de volgende stap zichtbaar is.
Past dit ook bij perfectionisme?
Vaak wel. Een kind dat alles goed wil doen, houdt veel in zijn hoofd. In perfectionisme bij hoogbegaafde kinderen lees je hoe dat eruit kan zien.
Terug naar Mila
Mila zit nog steeds met haar pen boven het papier. Je hurkt naast haar en zegt: “Ik zie dat het veel is. Wat zou je als eerste willen doen?”
Ze denkt even na. “Eerst de titel,” zegt ze. Ze schrijft hem op. Daarna kijkt ze je aan en vraagt zelf wat er nu komt.
Het is een klein moment. Je ziet haar schouders zakken en haar adem gaat wat rustiger. Misschien was de opdracht niet te moeilijk en was er te veel tegelijk. Wat zou er veranderen als je de volgende keer eerst de stappen op papier zet?
Soms zegt een kind dat de draad kwijt is meer over de hoeveelheid die op zijn bord ligt dan over wat het kan.
Werkgeheugen is een van de elf executieve functies waar BAUW! mee werkt. Bekijk het werkboek ook op de pagina materialen.