De oorzaak en het verwerken van trauma’s en andere problemen waar je tegen aanloopt.

Jaap zat tegenover me, op zoek naar hulp bij communicatie en assertiviteit. Hij worstelde met opkomen voor zichzelf en het zichtbaar maken van wie hij is. Vaak leek het alsof hij de woorden niet kon vinden, alsof ze uit zijn hoofd verdwenen waren.

Er was één situatie waarin zijn woorden overvloedig, krachtig en hard naar buiten kwamen: thuis. Daar waren zijn woorden scherp en kwetsend, en duldde hij geen tegenspraak. Dat gedrag stond haaks op wat hij zelf wilde, en hij had er achteraf altijd enorm veel spijt van.

Het bleek een familiepatroon te zijn. Ook zijn vader, grootvader en overgrootvader worstelden met dezelfde gevoelens en uitingen.

Wat een kind opneemt om veilig te blijven

Een kind is gevoelig voor alles wat er in de omgeving gebeurt. Het ziet en voelt ontzettend veel, neemt de wereld waar op kindniveau en is voortdurend op zoek naar veiligheid. Waar ben ik veilig, hoe blijf ik veilig, wat moet ik doen om me veilig te blijven voelen. Alles wat een kind ziet, hoort en meemaakt, neemt het op op een onbewust niveau.

Om zich veilig te voelen, vertoont een kind onbewust gedrag dat op die veiligheid gericht is. Het voelt feilloos aan of er balans is tussen de ouders, of zij in harmonie zijn of juist moeite hebben. In zulke situaties probeert een kind onbewust voor de ouders te zorgen. Er is voor een kind weinig onveiligers dan ouders die emotioneel instabiel zijn.

Wat we weten over trauma en het lichaam

Vanuit de epigenetica weten we dat stress, veroorzaakt door omgevingsfactoren, aantoonbare invloed heeft op onze cellen. Marcel Mannens, hoogleraar epigenetica en hoofd van het laboratorium voor Genoomdiagnostiek van het Amsterdam UMC, onderzocht deze invloed van trauma op celniveau. Zijn onderzoek laat zien dat kindermishandeling en langdurige stress veranderingen kunnen aanbrengen in de genen die betrokken zijn bij de stressregulatie, met gezondheidsrisico’s op latere leeftijd tot gevolg.

Binnen systemisch werk wordt dit gegeven vaak breder getrokken: wat een familie niet heeft kunnen uitspreken, lijkt in de praktijk vaak door te werken in het gedrag van kinderen en kleinkinderen, ook als zij het achterliggende verhaal zelf nooit hebben gehoord. Dat is geen exacte wetenschap zoals Mannens’ celonderzoek, het is wel een kijkkader dat in de praktijk regelmatig herkenning oproept.

Alles wil gezien worden

Vaak schuiven schaamte, schuld en onbesproken pijn weg onder een dekmantel van liefde. Mensen verzwijgen het omdat het te pijnlijk is. Alles wat niemand bespreekt, blijft onzichtbaar. Het bijzondere is: het onzichtbare wil juist gezien worden. Niet alleen de mooie dingen, ook de pijnlijke ervaringen.

Ons systeem laat ons net zo lang ploeteren totdat het onbesprokene zichtbaar wordt gemaakt. Pas dan kan het loslaten en verdwijnen, en pas dan is er ruimte om volledig jezelf te zijn.

Terug naar Jaap

We gingen met dit familiepatroon aan de slag. Zijn voorouders waren arme mensen die hard moesten werken om te overleven. Er was iets ingrijpends gebeurd, iets waar zoveel schaamte en schuld op rustte dat het, als het bekend zou worden, tot schande zou leiden. De familie waakte er altijd over dat niemand erover sprak. Aan de buitenwereld moest een perfect plaatje worden getoond.

Jaap maakte zichtbaar wat jarenlang onzichtbaar was geweest. Hij liet los wat zijn familie al die tijd met zich meedroeg. Aan het einde van dat gesprek zei hij: “Ik zie je nu anders. Ik durf je aan te kijken. Ik voel me van binnen vrij en opgelucht, alsof er een last van mijn schouders is gevallen.” Die woorden kwamen moeiteloos en vanzelf.

Vastlopen in het nu is vaak een patroon uit het verleden

Je bent vaak sterker verbonden met je familiegeschiedenis dan je je op het eerste gezicht realiseert. Zicht krijgen op waar een patroon vandaan komt, geeft houvast. Zonder dat zicht kun je stuurloos zijn, alsof je zonder kompas navigeert.

Het loskomen van familietaboes geeft ruimte aan wat lang verborgen is geweest. Dat proces kan helderheid en inzicht brengen, en de kans om vrijer te leven, zonder de last van iets wat eigenlijk nooit van jou was.

Vragen die vaak meespelen

Kan een trauma van een grootouder echt invloed hebben op mij? Directe wetenschappelijke bewijzen daarvoor bestaan vooral op celniveau, via epigenetica. Het systemische kijkkader gaat een stap verder en beschrijft een patroon dat in de praktijk vaak herkenning oproept, ook zonder dat het achterliggende verhaal ooit is verteld.

Moet ik het hele familieverhaal kennen om een patroon te doorbreken? Niet per se. Het herkennen van het patroon zelf, en het besef dat het niet alleen van jou is, is vaak al een belangrijke eerste stap.

Wat als niemand in mijn familie erover wil praten? Dat hoeft geen belemmering te zijn. Je kunt met het patroon aan de slag ook zonder dat de rest van de familie meebeweegt of het onderwerp bespreekbaar maakt.

Hoe weet ik of iets een familiepatroon is en geen persoonlijke eigenschap? Een aanwijzing is herhaling: hetzelfde gedrag, dezelfde worsteling, terug te zien bij meerdere generaties. Dat is geen bewijs, wel een signaal om verder te kijken dan jezelf alleen.

Herken je dit patroon eerder als iets dat je blijft terugzien, telkens opnieuw? Lees dan Waarom je blijft vastlopen in dezelfde patronen (en hoe dat verandert).