De kinderen die het ’toch wel redden’: waarom hoogbegaafde leerlingen makkelijk over het hoofd worden gezien

Lotte zit in groep 6. Haar werk is op tijd af, netjes, en meestal goed. Ze steekt haar vinger niet vaak op. Ze klaagt niet. Als je haar rapport bekijkt, zie je vooral voldoendes en een enkele acht. Op de gangen valt ze niet op. In de klas ook niet echt. Ze is, zoals een collega het laatst nog zei, “gewoon een fijn kind om les aan te geven.”

Wat niemand in de klas weet: Lotte is hoogbegaafd. Bij het samenstellen van de plusklas is haar naam nooit gevallen.

Waarom stille leerlingen zo makkelijk gemist worden

Ik hoor dit rondje vaak van leerkrachten. Ze vertellen over een leerling die zich aanpast aan het tempo van de klas, zonder dat iemand het doorheeft. Een leerling die nooit om extra werk vraagt. Want vragen om extra werk betekent eigenlijk toegeven dat het gewone werk te makkelijk is, en dat voelt voor veel kinderen ongemakkelijk om hardop te zeggen.

Je herkent in de klas vooral wat om een reactie vraagt. Een kind dat zich verzet, dat een conflict aangaat, dat opvallend snel klaar is en dat ook laat merken. Een kind dat stilletjes meewerkt en op tijd inlevert, vraagt niets van je. Dus kijk je ook niet verder.

Onderzoek van KPC Groep en het Landelijk Beroepsvereniging voor Begeleiders in het Onderwijs laat zien hoe groot dat gat is. Van de leerlingen met een hoog IQ herkent het basisonderwijs ongeveer 48 procent daadwerkelijk als hoogbegaafd. Bij meisjes ligt dat percentage nog lager, want ongeveer twee derde van de hoogintelligente meisjes blijft onopgemerkt.

Wat maakt dat een kind als Lotte over het hoofd wordt gezien

Er zit geen onwil bij jou achter, dat wil ik vooropstellen. De meeste leerkrachten die ik spreek willen niets liever dan elk kind zien voor wie het is. Toch werkt signalering in de praktijk vaak reactief, want je reageert op wat om een reactie vraagt. Een kind dat stil is, dat aardig gevonden wordt, dat het “toch wel redt”, vraagt niets. Daarom blijft het buiten beeld.

Bij meisjes speelt vaak nog iets extra’s mee, al herken ik dit patroon net zo goed bij jongens. In het algemeen leren meisjes wat vroeger om zich aan te passen aan een groep, om sociaal soepel te zijn, om zich in te houden als opvallen niet nodig is. Daardoor leert een slim meisje die merkt dat ze sneller klaar is dan de rest, vaak makkelijker vanzelf om haar tempo aan te passen. Ze voelt aan wat helpt om erbij te horen, want niemand hoeft haar dat te vertellen.

Wat je dan ziet is een kind dat competent oogt, plezierig meewerkt, en tegelijk onder haar eigen niveau functioneert zonder dat iemand het opmerkt. Cijfers die dalen of gedrag dat verandert zie je hier niet. Wat je wel ziet is een langzame gewenning aan minder dan wat er in zit.

De prijs van ‘gewoon meedraaien’

Wat er op de lange termijn gebeurt met kinderen die zo lang onder de radar blijven, hoor ik terug van ouders die pas jaren later ontdekken wat er speelde. Een kind dat zich jarenlang heeft aangepast aan het tempo van de klas, leert iets over zichzelf dat niet klopt. Het leert dat gemiddeld zijn de norm is. Dat vragen om meer ongepast voelt. Dat aanpassen de veilige keuze is.

Later, soms pas op de middelbare school, valt dat patroon stil. Het kind dat altijd meedraaide, weet ineens niet meer hoe het moet leren als het echt moeilijk wordt. Want dat heeft ze nooit hoeven doen.

Wat helpt om kinderen als Lotte wel te zien

Het begint bij iets simpels: af en toe stilstaan bij wie nooit opvalt. Want een leerling die altijd op tijd af is, altijd voldoende scoort, nooit vraagt om iets anders, verdient net zo goed een moment van echte aandacht.

Vraag jezelf bij zo’n kind eens af wat er zou gebeuren als de taak net iets moeilijker was. Een eerlijke test, geen straf en geen extra werk. Reageert het kind met frustratie op iets dat écht een uitdaging is, of pakt het dat juist met plezier op? Dat verschil vertelt je vaak meer dan een rapport vol voldoendes.

Het helpt ook om even stil te staan bij het lesstofaanbod zelf. Is dat al aangepast aan wat dit kind aankan, of loopt het nog gewoon mee in het reguliere programma? Een kind dat al ruim boven de leerstof uit kan, maar nooit compacting of verrijking heeft gekregen, oefent nooit hoe het is om echt te moeten zoeken naar een antwoord.

Materialen die kinderen bewust op zoek laten gaan naar de rand van hun kunnen, zoals de opdrachten uit BAUW!, kunnen daarbij helpen, want ze geven je als leerkracht een moment om te zien hoe een kind reageert wanneer het echte werk begint. Precies dat moment, waarop het niet meer vanzelf gaat, laat zien wie er eigenlijk voor je zit.

Veelgestelde vragen over hoogbegaafde leerlingen die over het hoofd worden gezien

Waarom worden hoogbegaafde leerlingen soms niet herkend? Signalering gebeurt in de praktijk vaak op basis van zichtbaar gedrag. Een leerling die zich aanpast, op tijd werk inlevert en niet om extra uitdaging vraagt, geeft weinig aanleiding om verder te kijken. Daardoor blijven kinderen die zich stil houden vaker buiten beeld dan kinderen die opvallen door hun gedrag.

Waarom worden meisjes vaker gemist dan jongens? Meisjes leren vaak vroeg om zich sociaal aan te passen en zich in te houden als opvallen niet nodig is. Een slim meisje die merkt dat ze sneller klaar is, past haar tempo eerder stilzwijgend aan dan dat ze erover begint. Onderzoek laat zien dat het basisonderwijs ongeveer twee derde van de hoogintelligente meisjes niet als zodanig herkent.

Is een kind met goede cijfers automatisch niet hoogbegaafd? Nee. Goede, gemiddelde cijfers zeggen vooral iets over hoe goed een kind zich aanpast aan het niveau van de klas. Een kind kan ruim onder zijn eigen niveau presteren en daarbij toch nette resultaten halen.

Wat kan ik als leerkracht doen om deze kinderen wel te zien? Kijk af en toe bewust naar de leerlingen die nooit om aandacht vragen. Geef af en toe een taak die net wat verder gaat dan het gewone niveau, en observeer hoe het kind daarop reageert. Die reactie, op het moment dat iets niet meer vanzelf gaat, vertelt vaak meer dan een heel rapport.

Wil je dit patroon herkennen bij een leerling in je eigen klas? Lees ook De stille leerling in de klas: waarom rustig gedrag niet altijd betekent dat het goed gaat en Hoogbegaafd meisje herkennen: het meisje dat nooit opvalt.