Beschermend gedrag bij hoogbegaafde leerlingen: wat zie je echt?

Je geeft een kleine correctie, bijna terloops. Voor je het weet ontploft hij, boos en fel, de tafel opzij geschoven.

Wat je ziet is brutaliteit, een leerling die niet tegen zijn verlies kan.

Kijk je een moment langer, dan valt je nog iets anders op. De blik die wegschiet vlak ervoor. De kaak die zich spant. Een korte stilte, alsof er iets wordt ingehouden, vlak voordat het losbarst.

Wat als die correctie iets raakte dat groter is dan de fout zelf.

Wat er onder gedrag kan zitten

Gedrag begint bij kijken. Wat zie je precies? Speelt hier iets onder de oppervlakte? Wat laat deze leerling je zien?

Gedrag komt niet uit het niets. Er zit vaak spanning onder, of onzekerheid, misschien schaamte, misschien een sterke behoefte aan veiligheid en controle. Zodra je daarnaar leert kijken, wordt duidelijker wat een kind eigenlijk van je nodig heeft.

Kinderen nemen zichzelf in bescherming en passen hun gedrag daarop aan. Bij hoogbegaafde kinderen valt dat je minder snel op. Ze komen mondig over, kritisch, perfectionistisch, of juist teruggetrokken. Je denkt al gauw: deze leerling is lastig, wil veel bepalen, heeft geen zin. Vanbinnen speelt er dan vaak iets heel anders.

Hoe beschermend gedrag ontstaat

Zonder dat iemand het opmerkt, merkt een kind dat bepaald gedrag iets oplevert. Het haalt spanning weg. Anderen komen op afstand te staan. Het voorkomt een vervelend gevoel. En dus grijpt een leerling steeds vaker naar datzelfde gedrag.

Een kind dat zich groot maakt, probeert vaak vooral niet klein te hoeven zijn. Een leerling die zich terugtrekt, probeert soms te voorkomen dat hij overvraagd, afgewezen of verkeerd begrepen wordt.

Bij hoogbegaafde kinderen speelt er vaak nog iets bij: bescherming ontstaat wanneer hun intensiteit, gevoeligheid of snelle denken niet gezien wordt door de mensen om hen heen. Emoties komen bij deze kinderen vaak intenser binnen dan bij leeftijdsgenoten, en een correctie of tegenslag voelt daardoor sneller als een bedreiging voor het zelfbeeld dan als een kleine tegenslag, zo beschrijft ook IEKU Advies. Gedrag wordt dan een manier om zich aan te passen, af te schermen, of de regie te houden.

Je herkent beschermend gedrag vaak doordat de reactie groter lijkt dan de situatie zelf, of doordat hetzelfde patroon terugkomt bij vergelijkbare momenten. Fouten maken. Moeten wachten. Niet begrepen worden. Sociale spanning. Controle verliezen.

Waarom je dit bij hoogbegaafde leerlingen anders ziet

Bij hoogbegaafde leerlingen herken je gedrag minder snel als bescherming. Hun taal is sterk, hun redeneringen zijn scherp, hun gedrag oogt soms bewust of berekenend. Daaronder zit regelmatig iets kwetsbaars.

Een leerling die voortdurend discussieert, worstelt misschien met autonomie en rechtvaardigheid. Bij een kind dat afhaakt zodra iets moeilijk wordt, speelt mogelijk zelfbescherming tegen falen. Een leerling die perfectionistisch werkt, wil vaak geen kritiek voorkomen, meer het gevoel van tekortschieten. Een kind dat zich aanpast en weinig laat zien, probeert zich soms te beschermen tegen het gevoel anders te zijn.

Vier vormen die je kunt herkennen

De boze leerling. Een leerling ontploft na een kleine correctie. Je ziet brutaal of oppositioneel gedrag. Kijk je beter, dan zie je vaak iets anders: de correctie raakt schaamte, tekortschieten, controle verliezen. Boosheid werkt dan als een schild. Bij hoogbegaafde leerlingen kan die reactie extra fel lijken, juist omdat ze veel intensiteit ervaren en scherp aanvoelen wat er gebeurt.

De stille leerling. Bescherming maakt niet altijd lawaai. Een stille, aangepaste leerling oogt rustig en voorbeeldig in jouw klas. Vanbinnen zit er dan vaak veel spanning. Misschien stelt dit kind geen vragen omdat het bang is dom over te komen. Misschien houdt het zich klein om niet op te vallen. Bij hoogbegaafde leerlingen zie je ook vaak dat ze hun denken, interesses of gevoeligheid maskeren om erbij te horen. Ook dat is bescherming, en dat maakt het zo makkelijk om te missen.

De controlerende leerling. Sommige leerlingen willen precies weten wat er gaat gebeuren. Ze corrigeren anderen, willen meebeslissen, raken ontregeld bij onverwachte veranderingen. Je ziet al snel star of bazig gedrag. Controle is dan een poging om veiligheid te maken. Wie vanbinnen veel voelt en snel denkt, reageert vaak sterk op onvoorspelbaarheid.

De leerling die afhaakt. Zolang iets makkelijk gaat, lijkt er weinig aan de hand. Zodra een taak echt inspanning vraagt, haakt de leerling af, maakt grapjes of noemt de opdracht onzin. Je ziet desinteresse. Vaak is het bescherming, niet proberen voelt veiliger dan merken dat iets niet direct lukt.

De vraag die je jezelf dan kunt stellen is niet alleen: wil deze leerling niet? De belangrijkere vraag is vaak: wat lukt er vanbinnen niet meer bij dit kind?

Wat een leerling met beschermend gedrag van jou nodig heeft

Veiligheid helpt. Voorspelbaarheid ook. Heldere grenzen. Emotionele afstemming. Dat werkt vaak beter dan steeds opnieuw corrigeren. Je kunt gedrag begrenzen zonder de leerling af te wijzen, dan ontstaat er ruimte om samen te zien wat eronder zit.

Bij hoogbegaafde leerlingen vraagt dat vaak ook erkenning van hun intensiteit, autonomie, gevoeligheid en behoefte aan zingeving.

Wat helpt in de praktijk

Let op patronen. Eén incident zegt weinig, een patroon vertelt je meer. Wat gebeurt er vlak vóór het gedrag? Welke situaties roepen spanning op? Bij hoogbegaafde leerlingen zijn onderprikkeling, perfectionisme en onbegrip vaak belangrijke triggers.

Vraag jezelf af wat het gedrag voorkomt. Een leerling voorkomt misschien schaamte, afwijzing, overvraging, mislukking, controleverlies. Zodra je jezelf die vraag stelt, kom je dichter bij de functie van het gedrag.

Zoek de behoefte eronder. Onder boosheid kan behoefte aan veiligheid zitten. Perfectionisme verbergt soms een behoefte aan voorspelbaarheid of waardering. Onder terugtrekken zit vaak behoefte aan rust of erkenning.

Gebruik taal die helpt reguleren. Zinnen als “doe normaal” of “stel je niet aan” vergroten de afstand tussen jou en dit kind meestal. Beter werkt taal die benoemt wat je ziet en tegelijk veiligheid geeft: “Ik zie dat dit veel met je doet.” “We maken het even kleiner.” “Ik help je even op weg.”

Vragen die vaak meespelen

Is elk lastig gedrag een beschermingsmechanisme? Nee. Een leerling kan ook gewoon moe zijn, impulsief, of aan het uitproberen waar de grens ligt. Het helpt wel als je niet te snel concludeert dat gedrag lastig is, zeker als het gedrag terugkomt of sterk samenhangt met spanning.

Kan braaf gedrag ook bescherming zijn? Ja. Bescherming zie je niet alleen in luid of storend gedrag, ook heel aangepast, stil of perfectionistisch gedrag kan een manier zijn om veilig te blijven. Sommige hoogbegaafde leerlingen vallen je juist niet op, omdat hun bescherming bestaat uit aanpassen of onzichtbaar worden.

Betekent begrip dat ik alles moet accepteren? Begrip en begrenzen gaan goed samen. Je kunt duidelijk begrenzen en tegelijk erkennen dat gedrag ergens vandaan komt. Grenzen werken vaak beter als een leerling voelt dat jij verder kijkt dan de buitenkant.

Moeten kinderen niet gewoon leren luisteren? Dat klopt voor een deel. Luisteren lukt minder goed zodra een leerling vanbinnen overspoeld raakt. Het helpt vooral als je zorgvuldig kijkt wanneer gedrag zich herhaalt of vastzet.

Wat je hiermee kunt

Wie gedrag wil begrijpen, leert kijken voorbij de eerste indruk. Wat je ziet als onwil, weerstand, terugtrekken, controle of perfectionisme, kan een manier zijn waarop een leerling zichzelf probeert te beschermen.

Bij hoogbegaafde leerlingen krijgt die bescherming vaak een eigen vorm. Hun gedrag oogt sterk, mondig of aangepast. Onder de oppervlakte zit dan spanning of kwetsbaarheid. Leer je dat herkennen, dan reageer je minder op wat zichtbaar is en sluit je beter aan bij wat een leerling van jou nodig heeft.

Herken je dit patroon vooral bij een leerling die uitstelt en niet begint? Lees dan Faalangst bij hoogbegaafde kinderen: waarom hij het blad leeg laat. Of bij een leerling die juist heel goed is in onzichtbaar blijven: Hoogbegaafd meisje herkennen: het meisje dat nooit opvalt.

Gratis download

Wil je gedrag in de klas beter leren lezen? Download de gratis checklist ’13 signalen: lastig gedrag in de klas, wat als het iets anders is?‘ en ontdek welke signalen vaak verkeerd worden gelezen. Of bekijk de materialen.