Beschermend gedrag bij hoogbegaafde leerlingen: wat zie je echt?

Soms zie je gedrag bij een leerling en voel je meteen: hier zit meer onder. Een kind wordt boos. Trekt zich terug. Wil overal grip op houden. Zoekt steeds bevestiging. Dat valt op. Soms schuurt het ook.

Toch begint gedrag voor mij niet bij een oordeel. Het begint bij kijken. Wat zie ik precies? Wat gebeurt hier? Wat laat deze leerling zien?

Want gedrag komt niet uit het niets. Vaak zit er spanning onder. Of onzekerheid. Of schaamte. Of een sterke behoefte aan veiligheid en controle. Pas als je daarnaar leert kijken, wordt ook duidelijker wat een leerling nodig heeft.

Bij beschermend gedrag bij hoogbegaafde leerlingen is dat extra belangrijk. Hun gedrag wordt nog vaak verkeerd gelezen. Ze komen mondig over, kritisch, perfectionistisch of juist teruggetrokken. Dan lijkt het soms alsof ze vooral lastig zijn, veel willen bepalen of gewoon geen zin hebben. Terwijl er vanbinnen vaak iets heel anders speelt.

In dit blog neem ik je mee in die manier van kijken. Naar beschermend gedrag. Naar wat het je wil vertellen. En naar hoe dat er bij hoogbegaafde leerlingen vaak uitziet.

Over Annita

Ik ben Annita. Al jaren werk ik met kinderen, ouders en professionals rond hoogbegaafdheid en gedrag. Wat ik in die tijd het meest heb geleerd, is dit: gedrag vertelt iets. Achter wat je ziet, zit bijna altijd iets wat nog niet begrepen wordt. Een behoefte, een spanning, iets wat aandacht vraagt. Dat blijft me fascineren en daar schrijf ik over.

Waarom deze vraag over beschermend gedrag bij hoogbegaafde leerlingen zo belangrijk is

In het onderwijs kijken we vaak eerst naar wat een leerling doet. Dat is logisch. Je ziet gedrag en je wilt weten wat je ermee moet. Hoe stop ik dit? Hoe stuur ik bij? Hoe houd ik de groep mee?

Toch missen we daar ook vaak iets. We reageren snel op de buitenkant, terwijl daaronder van alles kan spelen. Spanning. Onzekerheid. Schaamte. Overprikkeling. Een grote behoefte aan veiligheid. Een kind dat grip probeert te houden.

Bij hoogbegaafde leerlingen zie je dat net zo goed. Alleen ziet het er aan de buitenkant vaak anders uit. Hun gedrag oogt mondig, kritisch, perfectionistisch of juist stil en teruggetrokken. Dan wordt makkelijk gedacht dat dit kind het wel redt, het goed onder woorden kan brengen of vooral veel wil bepalen. Ondertussen kan er juist veel kwetsbaarheid onder zitten.

Mijn visie op beschermend gedrag

Ik kijk niet als eerste naar het gedrag zelf. Ik kijk naar drie dingen: de oorzaak van gedrag, de behoefte die eronder zit en de manier waarop een leerling zichzelf probeert te beschermen.

Want wat zichtbaar wordt, is bijna nooit het hele verhaal. Gedrag is vaak geen probleem op zichzelf. Het is iets wat een kind is gaan doen om overeind te blijven in een situatie die lastig voelt.

Dat is ook waarom ik liever preciezer kijk dan sneller oordeel. Zeker bij hoogbegaafde leerlingen helpt dat. Hun gedrag wordt vaak overschat, verkeerd uitgelegd of te veel vanuit het hoofd benaderd alsof alles vooral cognitief is. Terwijl er juist onder dat gedrag veel spanning, gevoeligheid en bescherming kan zitten.

Wat is een beschermingsmechanisme?

Een beschermingsmechanisme is gedrag dat een leerling inzet om zichzelf staande te houden. Iets voelt vanbinnen spannend, onveilig of overweldigend, en het kind doet iets om dat te kunnen dragen.

Dat gedrag is niet altijd handig. Vaak wel begrijpelijk.

Een leerling probeert falen te vermijden. Afwijzing voor te zijn. Controle te houden. Gevoelens op afstand te houden. Zodra je dat ziet, ga je anders kijken naar gedrag dat eerst alleen lastig leek. Ook een leerling die slim formuleert, fel discussieert of afhaakt bij uitdaging kan zichzelf aan het beschermen zijn.

Hoe beschermend gedrag ontstaat

Beschermend gedrag ontstaat meestal niet zomaar. Een kind merkt ergens onderweg dat bepaald gedrag iets oplevert. Het haalt spanning weg. Het houdt anderen op afstand. Het voorkomt een vervelend gevoel. En dus gaat een leerling dat gedrag vaker gebruiken.

Een kind dat zich groot maakt, probeert zich vaak niet groter te voelen dan een ander. Het probeert juist niet klein te hoeven zijn. Een leerling die zich terugtrekt, probeert soms te voorkomen dat hij overvraagd, afgewezen of verkeerd begrepen wordt.

Bij hoogbegaafde kinderen zie je ook vaak dat ze bescherming zoeken als hun intensiteit, gevoeligheid of snelle denken niet goed gezien wordt. Dan wordt gedrag een manier om zich aan te passen, af te schermen of de regie te houden.

Hoe herken je beschermend gedrag?

Vaak herken je beschermend gedrag doordat de reactie groter lijkt dan de situatie. Of doordat hetzelfde patroon steeds terugkomt bij vergelijkbare momenten. Fouten maken. Moeten wachten. Niet begrepen worden. Sociale spanning. Controle verliezen.

Dan krijgt gedrag een functie. Het helpt een leerling om te vermijden, uit te stellen, te controleren, af te weren, te pleasen of dicht te klappen. Alleen corrigeren helpt dan meestal maar heel even. Soms loopt de spanning er juist verder door op.

Waarom beschermend gedrag bij hoogbegaafde leerlingen er vaak anders uitziet

Bij hoogbegaafde leerlingen wordt gedrag minder snel als bescherming herkend. Hun taal is sterk. Hun redeneringen zijn scherp. Hun gedrag oogt soms bewust of berekenend. Toch zit daar regelmatig iets kwetsbaars onder.

Een leerling die voortdurend discussieert, kan worstelen met autonomie en rechtvaardigheid. Een kind dat afhaakt zodra iets moeilijk wordt, probeert zichzelf misschien te beschermen tegen falen. Een leerling die perfectionistisch werkt, wil vaak geen kritiek voorkomen, maar het gevoel van tekortschieten. En een kind dat zich aanpast en weinig laat zien, probeert zich soms te beschermen tegen het gevoel anders te zijn.

De boze leerling

Wanneer boosheid bescherming is.
Een leerling ontploft na een kleine correctie. Dat ziet eruit als brutaal of oppositioneel gedrag. Als je beter kijkt, zie je vaak iets anders. De correctie raakt iets. Schaamte. Tekortschieten. Controle verliezen. Bang zijn om het fout te doen.

Boosheid werkt dan als een schild. Bij hoogbegaafde leerlingen kan die reactie extra fel lijken, juist omdat ze veel intensiteit ervaren en scherp aanvoelen wat er gebeurt.

De stille leerling

Wanneer terugtrekken bescherming is.
Bescherming maakt niet altijd lawaai. Een stille, aangepaste leerling kan rustig en voorbeeldig overkomen, terwijl er vanbinnen veel spanning zit.

Misschien stelt dit kind geen vragen omdat het bang is om dom over te komen. Misschien houdt het zich klein om niet op te vallen. Bij hoogbegaafde leerlingen zie je ook vaak dat ze zich bewust aanpassen aan de groep. Ze maskeren hun denken, hun interesses of hun gevoeligheid om erbij te horen. Ook dat is bescherming daarom wordt het zo gemakkelijk gemist.

De controlerende leerling

Wanneer controle een vorm van bescherming is.
Sommige leerlingen willen precies weten wat er gaat gebeuren. Ze corrigeren anderen, willen mee beslissen of raken ontregeld bij onverwachte veranderingen. Dat wordt al snel gezien als star, bazig of lastig.

Controle is dan een poging om veiligheid te maken. Wie vanbinnen veel voelt en snel denkt, reageert vaak sterk op onvoorspelbaarheid. Juist hoogbegaafde leerlingen hebben soms veel behoefte aan logica, duidelijkheid en invloed. Zonder die houvast loopt de spanning snel op.

De leerling die afhaakt

Onwil of bescherming?
Voor veel hoogbegaafde leerlingen is dit herkenbaar. Zolang iets makkelijk gaat, lijkt er weinig aan de hand. Zodra een taak echt inspanning vraagt, haakt de leerling af, maakt grapjes of noemt de opdracht onzin.

Dat oogt als desinteresse. Vaak is het bescherming. Niet proberen voelt veiliger dan merken dat iets niet direct lukt.

Onwil of bescherming

Hoe zie je het verschil?
Dat verschil zie je niet altijd meteen. Wat op onwil lijkt, komt vaak voort uit spanning, onzekerheid of een tekort aan vaardigheden om met lastige gevoelens om te gaan. De vraag is dus niet alleen: wil deze leerling niet? Een belangrijkere vraag is vaak: wat lukt er vanbinnen niet meer?

Zodra je die vraag serieus neemt, verandert je blik. Je gaat minder oordelen en beter begrijpen.

Wat heeft een leerling met beschermend gedrag nodig?

Een leerling met beschermend gedrag heeft in de eerste plaats een volwassene nodig die niet alleen reageert, maar ook waarneemt.

Veiligheid helpt. Voorspelbaarheid ook. Heldere grenzen. Emotionele afstemming. Dat werkt vaak beter dan steeds opnieuw corrigeren. Je kunt gedrag begrenzen zonder de leerling af te wijzen, dan ontstaat er ruimte om te zien wat eronder zit.

Bij hoogbegaafde leerlingen vraagt dat vaak ook erkenning van hun intensiteit, autonomie, gevoeligheid en behoefte aan zingeving.

Wat gaat er in de praktijk vaak mis?

In de praktijk reageren we vaak op wat zichtbaar is. We sturen op gedrag en missen de functie ervan. Dan ontstaat er strijd op de buitenlaag, terwijl de echte spanning onaangeraakt blijft.

Een leerling die zichzelf probeert te beschermen, voelt zich dan nog minder begrepen. En vaak wordt de beschermingsstrategie daarna alleen maar sterker.

Bij hoogbegaafde leerlingen komt daar nog iets bij. Hun gedrag wordt geregeld gezien als koppigheid, betweterigheid of gebrek aan motivatie. Terwijl daaronder juist onzekerheid, frustratie of een diep gevoel van anders-zijn kan zitten.

Waarom deze manier van kijken zoveel verschil maakt

Zodra je gedrag leert lezen als informatie, verandert je handelen. Je ziet niet meer alleen verstoring, weerstand of terugtrekking. Je ziet ook spanning, behoefte en zelfbescherming.

Daardoor wordt je reactie nauwkeuriger. Je gaat minder snel de strijd aan en sluit beter aan bij wat een leerling nodig heeft. Dat is geen zachte aanpak. Het is een scherpe.

Praktische tips

1 Kijk naar patronen in beschermend gedrag
Eén incident zegt niet zoveel. Een patroon vaak wel.

Let dus op wat er vlak vóór het gedrag gebeurt. Welke situaties roepen spanning op? Wat levert het gedrag de leerling op? Zo zie je sneller of een kind vooral vastloopt bij fouten, onverwachte veranderingen, sociale druk, gebrek aan uitdaging of verlies van autonomie.

Bij hoogbegaafde leerlingen zijn onderprikkeling, perfectionisme en onbegrip vaak belangrijke triggers.

2 Vraag je af wat het gedrag voorkomt
Onder veel beschermend gedrag zit vermijding. Een leerling voorkomt misschien schaamte. Afwijzing. Overvraging. Mislukking. Controleverlies.

Als je jezelf afvraagt wat dit gedrag helpt voorkomen, kom je veel dichter bij de functie ervan. Dan begrijp je ook beter waarom het zo hardnekkig kan zijn. Pas daarna kun je samen zoeken naar een andere manier.

3 Zoek de behoefte onder het gedrag
Onder boosheid kan behoefte aan veiligheid zitten. Onder perfectionisme behoefte aan voorspelbaarheid of waardering. Onder terugtrekken behoefte aan rust, bescherming of erkenning.

Zodra je de behoefte ziet, reageer je meestal rustiger en effectiever. Bij hoogbegaafde leerlingen kan daar ook behoefte aan autonomie, diepgang, intellectuele uitdaging of erkenning van anders-zijn onder liggen.

4 Gebruik taal die helpt reguleren
Taal doet veel in spannende situaties. Zinnen als “doe normaal” of “stel je niet aan” maken de afstand meestal groter.

Wat vaak beter helpt, is taal die benoemt wat je ziet en tegelijk veiligheid geeft. Bijvoorbeeld: “Ik zie dat dit veel met je doet.” Of: “We maken het even kleiner.” Of: “Ik help je even op weg.” Daarmee laat je merken dat je ziet wat er gebeurt, zonder het gedrag goed te praten. Dat helpt een leerling om weer wat meer tot denken en voelen te komen.

Veel gestelde vragen

Is elk lastig gedrag een beschermingsmechanisme? Nee. Soms is een leerling moe, impulsief, ongeconcentreerd of aan het uitproberen waar de grens ligt. Toch helpt het om niet te snel te besluiten dat gedrag alleen maar lastig is. Zeker als het gedrag terugkomt, groot is of sterk samenhangt met spanning, loont het om verder te kijken.

Kan braaf gedrag ook bescherming zijn? Ja, absoluut. Bescherming zie je niet alleen in luid of storend gedrag. Ook heel aangepast, stil of perfectionistisch gedrag kan een manier zijn om veilig te blijven. Sommige hoogbegaafde leerlingen vallen juist niet op, omdat hun bescherming bestaat uit aanpassen, pleasen of onzichtbaar worden. Daardoor missen we makkelijk wat er echt speelt.

Betekent begrip dat je alles moet accepteren? Begrip en begrenzen gaan goed samen. Je kunt duidelijk begrenzen en tegelijk erkennen dat gedrag ergens vandaan komt. Grenzen werken vaak beter als een leerling voelt dat jij verder kijkt dan alleen de buitenkant.

Maar kinderen moeten toch gewoon leren luisteren? Dat klopt voor een deel. Luisteren lukt alleen minder goed als een leerling vanbinnen overspoeld raakt. En je kunt niet achter elk gedrag iets zoeken — dat hoeft ook niet. Wel helpt het om zorgvuldig te kijken wanneer gedrag zich herhaalt of vastzet.

Conclusie: beschermend gedrag bij hoogbegaafde leerlingen beter begrijpen

Wie gedrag wil begrijpen, moet leren kijken voorbij de eerste indruk. Wat eruitziet als onwil, weerstand, terugtrekken, controle of perfectionisme kan een manier zijn waarop een leerling zichzelf probeert te beschermen.

Bij hoogbegaafde leerlingen krijgt die bescherming vaak een eigen vorm. Hun gedrag oogt soms sterk, mondig of aangepast, terwijl er onder de oppervlakte veel spanning of kwetsbaarheid zit. Zodra je dat leert herkennen, verandert niet alleen je blik maar ook je handelen. Je reageert minder op wat zichtbaar is en sluit beter aan bij wat een leerling nodig heeft.

Gratis download

Wil je hier verder mee aan de slag in jouw onderwijspraktijk? Download dan de gratis weggever, lees het vervolgartikel of bekijk de verdiepende materialen over gedrag en onderliggende behoeften.