Wat er gebeurt als het plan ineens verandert
Lena zit in groep 7 en heeft zich de hele week verheugd op de gymles. Dan zegt de juf dat de gymzaal vanochtend dicht is en dat jullie aan taal beginnen. Je ziet Lena’s schouders omhoog gaan. Ze kijkt naar haar gymtas en dan naar het bord. “Dat staat niet in het rooster,” zegt ze, en haar stem trilt een beetje.
Flexibiliteit bij een hoogbegaafd kind vraagt soms meer tijd dan een klas in de ochtend heeft. Een paar kinderen pakken hun taalschrift. Lena blijft zitten. Misschien voel je ongeduld opkomen: het is een gymles. Wat vraagt dit moment van haar? Misschien is haar beeld van de dag net uit elkaar gevallen.
Wat je ziet als schakelen moeilijk is
Ik herken het aan kleine dingen. Een kind dat vastloopt als de volgorde van de dag verandert. Of dat bij een invaller hoorbaar zucht. Soms blijft een kind bij een spelletje hangen in de regels zoals het ze kent, ook als de groep een nieuwe regel bedenkt.
Thuis kan het er anders uitzien. Na school zou het naar de speeltuin gaan, zoals beloofd, en onderweg begint het te regenen. Je dochter huilt de hele weg terug. Het mooie alternatief dat je bedacht hebt, kan ze op dat moment niet horen. Later vertelt ze zelf dat ze het zo graag zo had gewild.
Zulke momenten zijn voor iedereen zwaar. Voor het kind zelf zijn ze vaak het zwaarst. Ik zie regelmatig een kind dat zichzelf achteraf streng toespreekt: waarom doe ik nu zo moeilijk? Een hoogbegaafd kind dat zijn eigen reactie goed doorziet, kan daar extra streng in zijn.
Wat is flexibiliteit eigenlijk?
Flexibiliteit is het vermogen om te schakelen. Je plan verandert, je bekijkt de situatie opnieuw en je vindt een andere weg. Ik vind het een prachtige vaardigheid, omdat je er zoveel mee kunt: een nieuwe oplossing bedenken, een ander standpunt begrijpen, blijven meebewegen als de dag anders loopt dan gedacht.
Het is een van de executieve functies, de vaardigheden die helpen om taken te starten, vol te houden en af te ronden. In BAUW! werk ik met elf van die functies. De Augeo Foundation beschrijft cognitieve flexibiliteit als mentale schakelvaardigheid. Die ontwikkelt zich vooral tussen 6 en 12 jaar, en in die jaren is een kind extra gevoelig voor wat de omgeving doet. Dat betekent dat wij als volwassenen er veel aan kunnen bijdragen.
Flexibiliteit bij een hoogbegaafd kind
Veel hoogbegaafde kinderen hebben een helder beeld van hoe iets moet. Ze hebben vaak al een plan, een volgorde en een verwachting klaar voordat het moment begint. Dat is een kracht, want het geeft overzicht en houvast. Als dan iets verandert, valt dat hele plaatje in één keer uit elkaar.
Sommige hoogbegaafde kinderen hebben ook een sterk gevoel voor wat klopt en wat eerlijk is. Een rooster is dan een afspraak, en een verandering voelt als een afspraak die niet wordt nagekomen. Dat kan verklaren waarom “dat staat niet in het rooster” zo zwaar kan wegen.
Soms beweegt het denken al mee en volgt het lijf iets later. Een kind kan ruimte hebben voor een nieuw idee in zijn hoofd en tegelijk voelen dat zijn lijf er nog niet aan toe is. Dan lijkt het koppig. Het kind is dan bezig om het plaatje opnieuw op te bouwen.
Perfectionisme speelt vaak mee. Wie hoge eisen aan zichzelf stelt, wil graag dat dingen kloppen, en een plan dat verandert voelt dan als een fout in het systeem. In perfectionisme bij hoogbegaafde kinderen lees je hoe dat eruit kan zien. Ook een zware dag, weinig slaap of spanning maakt schakelen lastiger, zoals ik beschrijf in frustratietolerantie bij hoogbegaafde kinderen.
Welk beeld had jouw kind in zijn hoofd voordat het plan veranderde?
Wat helpt een kind dat moeilijk schakelt?
Begin vooraf.
Een kind dat weet wat er komt, heeft meer ruimte als het anders loopt. Een dagplanning op het bord, een kaartje op tafel of een korte vooruitblik helpt. “Morgen is er een invaller, en jullie doen het gewone programma.” Zo kan het kind alvast schakelen. Veel hoogbegaafde kinderen willen ook graag weten waarom iets verandert. Een korte reden maakt een verandering vaak begrijpelijker: “De gymzaal wordt vandaag geschilderd.”
Geef eerst erkenning.
Als er iets verandert, begin dan met wat je ziet. “Ik zie dat je je op de gymles had verheugd.” Dat voelt voor een kind vaak als een warme deken. Het gevoel mag er zijn. Daarna kun je samen kijken naar wat er kan: “Wanneer is de gymles weer?” Als het kind een nieuw moment weet, is het verlies al wat kleiner.
Laat het kind meedenken.
“Wat zou jij doen als de gymzaal dicht is?” Een kind dat zelf een oplossing bedenkt, voelt dat het meebeslist. Een hoogbegaafd kind kan vaak meerdere ideeën bedenken. Ik vind het mooi om te zien hoe een kind opveert zodra het weer een rol krijgt.
Oefen met kleine veranderingen.
Kies rustige momenten. Een andere route naar school, een spel met een nieuwe regel, een avondeten dat anders is dan gewoonlijk. Laat het kind eens de nieuwe regel bedenken. Wat vaak wordt geoefend, gaat vanzelf makkelijker.
Laat zien hoe jij schakelt.
“Het regent, dus we gaan naar plan B. Wat zullen we doen?” Een kind ziet dan dat een plan mag veranderen en dat jij daar rustig mee omgaat.
In BAUW! zit dit in de zeven denkstappen en acht doestappen. Een kind oefent met een tweede en derde manier om iets aan te pakken, en ontdekt dat er meer ideeën bestaan dan het eerste. Dat geeft ruimte om mee te bewegen.
Veelgestelde vragen over flexibiliteit bij een hoogbegaafd kind
Waarom kan mijn hoogbegaafde kind zo slecht tegen veranderingen?
Veel hoogbegaafde kinderen hebben een duidelijk beeld van hoe iets gaat, en een verandering haalt dat beeld onderuit. Daarbij spelen vaak perfectionisme, vermoeidheid en spanning mee. Kijk wat er die dag al gebeurd is.
Is dit hetzelfde als koppigheid?
Het kan er hetzelfde uitzien. Een kind dat moeilijk schakelt, wil vaak meebewegen en heeft er tijd voor nodig. Geef het die tijd en let op wat er daarna gebeurt.
Wat doe ik op het moment zelf?
Blijf rustig en benoem wat je ziet. “Je had je erop verheugd.” Een gevoel dat gehoord wordt, kan vaak sneller loslaten. Een alternatief komt daarna. Hoe je met een heftig gevoel omgaat, lees je in emotieregulatie bij een hoogbegaafd kind.
Kan een kind flexibiliteit leren?
Ja. Flexibiliteit ontwikkelt zich met de jaren en met oefening. Kleine veranderingen op rustige momenten, een vooruitblik en een kind dat mag meedenken helpen daarbij. Een kind dat overzicht mist, loopt eerder vast. Hoe je daarbij helpt, lees je in plannen bij een hoogbegaafd kind.
Wanneer is het goed om hulp te zoeken?
Als het gedrag lang aanhoudt, het kind er zelf veel last van heeft of het dagelijks leven erdoor vastloopt. Bij sommige kinderen kan er meer meespelen, zoals autisme. Bespreek het dan met de intern begeleider, de huisarts of een deskundige in hoogbegaafdheid.
Terug naar Lena
Lena zit nog achter haar tafel, met haar tas aan haar voeten. Je hurkt naast haar en zegt zacht: “Ik zie dat je je op gym had verheugd.”
Ze knikt. Haar ogen worden even nat. “Het stond in het rooster,” zegt ze. Je zegt: “Ja, dat klopt. Donderdag is de zaal weer vrij.” Ze ademt uit.
Even later pakt ze haar taalschrift. Het is een klein moment, en het is een mooi moment. Je ziet haar schouders zakken en haar hand over het papier gaan. Misschien had ze behoefte aan iemand die zag hoeveel de gymles voor haar betekende. Wat zou er veranderen als je morgen een verandering aankondigt, voordat de dag begint?
Soms laat een kind dat vastloopt bij een nieuw plan zien hoe graag het de dag wil begrijpen.
Flexibiliteit is een van de elf executieve functies waar BAUW! mee werkt. Bekijk het werkboek ook op de pagina materialen.