Wat een kind nodig heeft voordat het kan leren
Tim zit in groep 6. Bij juf Anke werkt hij door, vraag na vraag. Vaak gaat hij net een stap verder dan de opdracht vraagt. Hij denkt mee, stelt vragen en zoekt naar verbanden.
Na de zomervakantie krijgt hij een andere leerkracht. De lesstof is hetzelfde, het niveau ook. Toch zie je een ander kind. Tim zit met zijn potlood losjes in zijn hand naar buiten te kijken. Zijn werk komt nauwelijks op gang.
Zijn ouders begrijpen het niet goed. Welke rol speelt de relatie bij de prestaties van een hoogbegaafd kind? Hoe kan het dat hetzelfde kind, met dezelfde lesstof, zo verschillend functioneert?
Misschien herken je dit bij een leerling of bij je eigen kind. Bij hoogbegaafde kinderen kunnen de relatie met de leerkracht en de leerprestaties nauw met elkaar samenhangen. Soms ligt de verklaring voor het afhaken bij wat er tussen het kind en de leerkracht gebeurt.
Wat er tussen twee mensen ontstaat voordat er geleerd wordt
Voordat een kind zich openstelt om te leren, speelt er vaak iets anders mee. Voel ik me op mijn gemak? Word ik serieus genomen? Is er ruimte voor mijn vragen en mijn manier van denken? Kan ik mezelf zijn?
In het onderwijs kennen we de uitspraak: zonder relatie geen prestatie. Het NIVOZ publiceerde hierover een artikel van Marcel van Herpen. Hij beschrijft hoe belangrijk een vertrouwensrelatie tussen leerling en leerkracht is en hoe het helpt wanneer een leerkracht de wereld vanuit het perspectief van de leerling probeert te begrijpen.
Dat klinkt vanzelfsprekend, en in de dagelijkse praktijk vraagt het aandacht.
Een kind merkt of je werkelijk geïnteresseerd bent. Of je wilt weten hoe het denkt, waar het mee bezig is en wat het nodig heeft. Er is verschil tussen een leerkracht die vooral de lesstof wil overbrengen en een leerkracht die ook nieuwsgierig is naar de leerling achter het werk.
Wanneer een kind zich gezien en serieus genomen voelt, ontstaat er meer ruimte om vragen te stellen, ideeën te delen en nieuwe dingen te proberen.
Waarom de relatie bij hoogbegaafde kinderen zo’n rol kan spelen
Veel hoogbegaafde kinderen zijn sterk in het waarnemen van hun omgeving. Ze merken kleine veranderingen op in gezichtsuitdrukkingen, stemgebruik en reacties. Ook kunnen ze gevoelig zijn voor de manier waarop volwassenen met hen omgaan.
Ze willen vaak begrijpen waarom iets gebeurt en hebben behoefte aan oprechte aandacht en inhoudelijke uitwisseling. Een oppervlakkig contact geeft niet altijd voldoende houvast om zich open te stellen.
Dat betekent niet dat ieder hoogbegaafd kind hetzelfde reageert. Wel kan de kwaliteit van het contact veel invloed hebben op hoe een kind zich in de klas laat zien.
Soms zie je dat een leerling aanwezig is, zijn werk maakt en de instructie volgt, en weinig van zichzelf laat zien. Het kind houdt zich op de achtergrond en neemt weinig initiatief. Pas wanneer er vertrouwen ontstaat, komt er meer ruimte voor eigen ideeën en mogelijkheden.
Ook thuis kan dit zichtbaar zijn. Je dochter helpt met plezier wanneer je even naast haar komt zitten. Wanneer je vanuit een andere kamer vraagt of ze haar taak wil doen, verloopt dat een stuk moeizamer. De aandacht en het contact voorafgaand aan de vraag kunnen verschil maken.
Hoe herken je dit in de klas?
De invloed van de relatie zie je soms terug in opvallende verschillen in gedrag en prestaties.
Een leerling werkt bij de ene leerkracht zelfstandig en enthousiast. Bij een andere leerkracht komt hetzelfde kind nauwelijks tot werken. De lesstof en het niveau zijn gelijk, en de betrokkenheid verschilt.
Ook kan een kind pas aan een opdracht beginnen nadat er eerst persoonlijk contact is geweest. De instructie was duidelijk en de opdracht begrepen, en er was nog iets anders nodig om in beweging te komen.
Bij een leerling die regelmatig weigert mee te doen, kan het helpen om verder te kijken dan de zichtbare weerstand. Wat maakt dat dit kind zich terugtrekt? Voelt het zich voldoende begrepen? Heeft het vertrouwen in de situatie en in de persoon voor de klas?
Ook afhaken tijdens instructie kan verschillende oorzaken hebben. De relatie met de leerkracht is één van de aspecten die je daarin kunt onderzoeken. Lees ook Waarom hoogbegaafde leerlingen afhaken tijdens instructie.
Wat helpt om vertrouwen op te bouwen?
Een goede relatie ontstaat in de dagelijkse momenten. Het zit vaak in kleine dingen die laten merken dat je de leerling werkelijk ziet.
Toon belangstelling voor het kind achter de leerling.
Vraag waar het kind mee bezig is, wat het interessant vindt of waar het de laatste tijd over nadenkt. Dat hoeft niet altijd over school te gaan. Juist een gesprek buiten de lesstof kan helpen om elkaar beter te leren kennen.
Wees nieuwsgierig naar de manier van denken.
Vraag hoe een leerling tot een antwoord komt. Welke stappen heeft het gezet? Welke verbanden ziet het? Door belangstelling te tonen voor het denkproces, voelt een kind dat zijn manier van kijken ertoe doet.
Maak ruimte voor persoonlijk contact.
Ga eens naast een leerling zitten en neem de tijd voor een kort gesprek. Niet ieder contactmoment hoeft een doel of een opdracht te hebben. Soms is aandacht op zichzelf al waardevol.
Geef vertrouwen de tijd.
Niet ieder kind stelt zich gemakkelijk open. Wanneer een leerling eerder teleurstellende ervaringen heeft opgedaan, kan het langer duren voordat er opnieuw vertrouwen ontstaat. Blijf beschikbaar en laat in je dagelijkse handelen zien dat het kind op je kan rekenen.
Wanneer een kind zich veilig genoeg voelt om zichzelf te laten zien, ontstaat er ruimte om te ontdekken wat het kan en waar het zich verder in wil ontwikkelen.
Merk je dat een leerling ondanks goede mogelijkheden onder zijn niveau blijft werken? Lees dan ook Onderpresteren bij hoogbegaafde kinderen. Ook de sociale ontwikkeling en het contact met leeftijdgenoten kunnen hierin een rol spelen. Daarover lees je meer in Waarom hoogbegaafde kinderen soms geen vrienden lijken te maken.
Veelgestelde vragen over relatie en prestatie bij een hoogbegaafd kind
Is een goede relatie met de leerkracht vooral belangrijk voor hoogbegaafde kinderen?
Een goede relatie is voor ieder kind belangrijk. Bij hoogbegaafde kinderen kan deze relatie extra zichtbaar doorwerken in hun betrokkenheid, motivatie en de ruimte die ze ervaren om hun mogelijkheden te laten zien.
Wat als ik als leerkracht weinig aansluiting voel bij een leerling?
Begin met oprechte belangstelling. Probeer te ontdekken wat het kind bezighoudt, hoe het denkt en wat het nodig heeft. Een goede relatie hoeft niet vanzelf te ontstaan. Je kunt er iedere dag aan bouwen.
Speelt de relatie ook thuis een rol?
Ja. Ook thuis kan de manier waarop je contact maakt invloed hebben op de bereidheid van een kind om mee te werken, een taak op te pakken of iets te vertellen. Aandacht en verbinding kunnen helpen om samenwerking op gang te brengen.
Hoe lang duurt het voordat een kind vertrouwen krijgt?
Dat verschilt per kind en per situatie. Sommige kinderen stellen zich snel open, en anderen hebben meer tijd nodig. Zeker wanneer eerdere ervaringen het vertrouwen hebben beschadigd, kan het opbouwen van een nieuwe relatie geduld vragen.
Wanneer is het verstandig om extra hulp in te schakelen?
Wanneer een kind langere tijd niet tot leren komt, vastloopt of zelf last heeft van de situatie, is het goed om samen verder te kijken. Bespreek wat je ziet met de intern begeleider of een deskundige op het gebied van hoogbegaafdheid.
Terug naar Tim
Tim zit nog steeds met zijn potlood in zijn hand. Je gaat naast hem zitten en vraagt: ‘Waar ben je de laatste tijd mee bezig, buiten school?’
Hij kijkt je aan. Eerst blijft het even stil. Dan vertelt hij dat hij een stad aan het tekenen is. Met een metro, verschillende wijken en een uitgebreid metronetwerk.
Je vraagt hoe de metro rijdt en hoe hij de routes heeft bedacht. Tim begint te vertellen. Hij pakt zijn potlood steviger vast en laat zien hoe zijn stad in elkaar zit.
Er ontstaat een gesprek. Je krijgt een kijkje in zijn gedachten en ontdekt waar zijn belangstelling ligt.
Misschien is dit een begin van iets wat in de klas nog weinig ruimte kreeg.
Tim heeft nog steeds dezelfde lesstof en dezelfde mogelijkheden. Wat verandert, is het contact.
Een kind leert vanuit de ruimte die het ervaart om zichzelf te laten zien. En die ruimte begint vaak bij de relatie met de ander.
Meer weten over de materialen van GedragKracht? Bekijk het aanbod op de pagina Materialen.