Waar begin je als alles tegelijk moet?
Noor zit in groep 8 en heeft haar weektaak voor zich liggen. Zes opdrachten, een werkstuk dat vrijdag klaar moet zijn en een toets op donderdag. Ze kijkt ernaar. Ze pakt haar pen, legt hem weer neer en tekent een klein sterretje in de kantlijn. Als je langsloopt, vraag je of ze al begonnen is. “Ik weet niet waar ik moet beginnen,” zegt ze zacht.
Je ziet een slim kind dat dit allemaal kan. Misschien herken je ook de irritatie die dan opkomt. Plannen bij een hoogbegaafd kind lijkt vanzelf te moeten gaan, want het begrijpt alles zo snel. Wat vraagt deze taak op dit moment van Noor? Misschien is een grote taak voor haar één grote mist.
Wat je ziet als plannen moeilijk is
Ik herken het aan kleine dingen. Een kind begint met het leukste onderdeel en laat de rest liggen. Het zegt dat het “nog tijd genoeg heeft” en zit donderdagavond om negen uur in tranen aan het werkstuk. Het schrijft een lijstje van twaalf dingen en weet niet welk het eerst moet doen. Soms zit het eindeloos aan een detail te schaven en blijft de grote lijn liggen.
Thuis ziet het er misschien zo uit. Je dochter weet dat ze zaterdag een spreekbeurt moet houden, en de hele week gebeurt er niets. Zaterdagochtend staat ze met rode oren in de keuken en zegt dat het nooit gaat lukken. Jij voelt de paniek mee en ook de vraag waarom ze niet eerder is begonnen.
Zulke momenten roepen vaak oordelen op, bij jezelf en bij het kind. Ik zie vaak een kind dat graag wil en nog zoekt naar hoe het zo’n berg in stukken verdeelt. Een hoogbegaafd kind dat gewend is dat dingen snel gaan, kan van zo’n moment schrikken. Het weet niet goed wat het met die berg moet.
Wat is plannen en prioriteren eigenlijk?
Plannen is bedenken welke stappen nodig zijn en in welke volgorde. Prioriteren is kiezen wat eerst moet en wat even kan wachten. Samen vragen ze veel van het hoofd: je moet de toekomst voor je zien, het geheel in delen splitsen, schatten hoeveel tijd iets kost en onderweg bijsturen.
Het zijn executieve functies, vaardigheden die helpen om taken te starten, vol te houden en af te ronden. In BAUW! werk ik met elf van die functies. Plannen en prioriteren is er een van. Ze leunen op andere functies, zoals het werkgeheugen en het kunnen remmen van een impuls.
Plannen bij een hoogbegaafd kind
Je zou kunnen denken dat een slim kind dit vanzelf kan. Soms klopt dat. Veel hoogbegaafde kinderen hebben op school lang niet hoeven plannen, want het werk was zo snel af. Dan is er ook nooit geoefend met een taak die meer dan een uur kost.
Een ander patroon dat ik vaak zie, is de behoefte aan het hele plaatje. Een hoogbegaafd kind ziet vaak meteen hoe groot een opdracht kan worden. Het ziet alle mogelijkheden, alle onderdelen en alle manieren waarop het beter kan. Daardoor kan een eenvoudig werkstuk uitgroeien tot een project. Beginnen voelt dan onmogelijk, omdat het begin klein is vergeleken met wat het kind voor zich ziet.
Perfectionisme speelt ook mee. Wie het goed wil doen, begint liever niet voordat hij weet hoe het helemaal moet. In perfectionisme bij hoogbegaafde kinderen lees je hoe dat eruit kan zien.
Spanning kan het nog zwaarder maken. Een kind dat al ziet dat het te veel is, haakt soms af voordat het begint. Hoe zo’n zware dag eruitziet, lees je in frustratietolerantie bij hoogbegaafde kinderen.
Welke van deze patronen herken je bij het kind dat jij voor je ziet?
Wat helpt een kind dat moeilijk kan plannen?
Ik begin met kijken. Wat is er te groot? Meestal blijkt dat een taak nog geen eerste stap heeft. Het kind staat voor een berg en ziet geen pad.
Maak van de berg een pad.
Schrijf samen de stappen op, hoe klein ook. “Titel bedenken” is een stap. “Drie plaatjes zoeken” ook. Een hoogbegaafd kind dat het hele plaatje wil zien, kan eerst de grote lijn tekenen en daarna kiezen welk stuk nu aan de beurt is.
Kies samen de eerste stap.
Kies samen één eerste stap en laat de rest even liggen. Als die klaar is, volgt de volgende. Je ziet vaak dat de spanning dan zakt.
Geef de grote ideeën een eigen plek.
Een kind dat veel mogelijkheden ziet, kan een hoekje van het blad of een apart vel gebruiken voor wat het later nog wil doen. Zo hoeft het idee niet nu te worden uitgewerkt en gaat het niet verloren.
Maak tijd zichtbaar.
Een weekkaart met de dagen erop en één klus per dag. Een kind dat tijd ziet, hoeft het niet meer in zijn hoofd te dragen.
Schat samen hoe lang iets duurt.
“Hoe lang denk je dat dit kost?” Vergelijk daarna met hoe lang het echt duurde. Zo wordt de schatting elke keer beter.
Kies wat eerst moet.
Een kind kan leren dat sommige taken een deadline hebben en andere kunnen schuiven. Een simpel kaartje met “moet eerst” en “mag later” helpt.
Spreek een goed genoeg af.
Wat is af? Als dat vooraf duidelijk is, hoeft het kind niet eindeloos te schaven. Voor een kind dat graag het beste wil maken, geeft een afgesproken eindpunt rust.
Oefen met iets wat het kind boeit.
Plannen oefenen gaat vaak gemakkelijker met een taak die aanspreekt, zoals een eigen project of een spreekbeurt over een lievelingsonderwerp. Het kind kan dan ervaren hoe een berg een pad wordt, zonder dat de taak zelf zwaar weegt.
Benoem wat je ziet.
“Ik zie dat dit veel tegelijk is. Zullen we samen kijken waar je kunt beginnen?” Zo hoort het kind dat jullie het samen aanpakken.
In BAUW! zit dit in de zeven denkstappen en acht doestappen. Een kind oefent met het opdelen van een opdracht, het kiezen van een eerste stap en het afronden. Zo ervaart het zelf dat een berg een pad kan worden.
Veelgestelde vragen over plannen bij een hoogbegaafd kind
Waarom kan mijn slimme kind niet plannen?
Plannen is een vaardigheid die je oefent, en slim zijn zegt weinig over of je het automatisch beheerst. Veel hoogbegaafde kinderen hebben op school weinig hoeven plannen, omdat het werk snel af was. Dan ontbreekt de oefening, ook als het denken prima is.
Is uitstellen hetzelfde als niet kunnen plannen?
Het kan er hetzelfde uitzien. Vaak zit onder uitstelgedrag een kind dat niet weet waar te beginnen, of dat bang is dat het resultaat niet goed genoeg wordt. Kijk wat er gebeurt vlak voor het moment van beginnen.
Vanaf welke leeftijd kan een kind leren plannen?
Een kind kan al jong oefenen met kleine stappen, zoals eerst je jas ophangen en dan je tas neerzetten. Grotere planningen groeien mee met de jaren. Hoe jonger het kind, hoe meer jij als volwassene meedenkt.
Hoeveel moet ik als ouder of leerkracht overnemen?
Net genoeg om het kind op weg te helpen. Begin met samen bedenken, laat het kind daarna de volgende stap zelf kiezen en bouw de hulp langzaam af. Waarom dat voor hoogbegaafde kinderen belangrijk is, lees je in stappen overslaan bij hoogbegaafde kinderen.
Hangt dit samen met werkgeheugen en impulsiviteit?
Vaak wel. Wie veel stappen moet onthouden, raakt sneller de draad kwijt, en wie meteen wil beginnen, slaat de planning over. Daarom schreef ik ook over het werkgeheugen en over een impulsief hoogbegaafd kind.
Terug naar Noor
Noor zit nog steeds voor haar weektaak. Je trekt een stoel bij en zegt: “Ik zie dat het veel is. Zullen we kijken wat er het eerst af moet?”
Ze pakt een leeg blaadje. Samen schrijven jullie vier korte stappen op. Ze kijkt ernaar en zegt zacht: “Dat is eigenlijk niet zoveel.”
Het is een klein moment. Je ziet haar schouders zakken en haar pen weer bewegen. Misschien had ze vooral een pad nodig. Wat zou er veranderen als je bij een volgende taak eerst samen het pad tekent?
Soms zegt een kind dat niet weet waar het moet beginnen meer over de grootte van de taak dan over wat het kan.
Plannen en prioriteren is een van de elf executieve functies waar BAUW! mee werkt. Bekijk het werkboek ook op de pagina materialen.