Lastig gedrag of hoogbegaafd? Wat zit er echt achter gedrag in de klas?

Je legt de opdracht nog een keer uit. Hij begint niet.

Je voelt de irritatie meteen opkomen. De les moet door, de groep wacht, en hier zit een leerling die simpelweg niet in beweging komt.

Kijk je nog eens goed, dan zie je iets anders. Zijn blik schiet over het blad, alsof hij tien dingen tegelijk ziet en niet weet waar te beginnen. Geen weerstand. Meer een overvloed.

Wat als “lastig” hier het verkeerde woord is.

Waarom gedrag vaak te snel een label krijgt

In de praktijk krijgt gedrag snel een naam. Ongemotiveerd. Druk. Lui. Brutaal. Afwezig. Dat gebeurt meestal niet uit onwil, de les gaat door, de groep wacht en jij moet ondertussen iets met wat je ziet.

Het risico daarvan is groot. Zodra gedrag een label krijgt, stopt het kijken vaak ook. Je reageert dan op wat stoort, en de oorzaak blijft buiten beeld. Een leerling die niet aan het werk gaat, lijkt ongeïnteresseerd. In werkelijkheid kan er van alles spelen: faalangst, perfectionisme, onderprikkeling, spanning of onduidelijkheid. Dat mechanisme is breder dan hoogbegaafdheid alleen: onderzoek van het Nederlands Jeugdinstituut laat zien dat een vroege verwachting bij een leerkracht zichzelf makkelijk bevestigt, ook als die verwachting op een verkeerd beeld berustte.

Bij hoogbegaafde leerlingen zie je dit extra vaak. Hun gedrag past lang niet altijd bij het beeld dat je misschien hebt van een slimme leerling. Ze vallen niet alleen op door hoge cijfers of voorbeeldig gedrag. Juist frustratie, afhaken, discussie, terugtrekgedrag of perfectionisme springen in het oog. Je kijkt dan wel naar wat er gebeurt, nog niet naar wat dat gedrag je probeert te vertellen.

Je ziet het gedrag, de oorzaak meestal niet

Dit is precies wat gedrag in de klas ingewikkeld maakt. Je ziet wat een leerling doet, nog niet wat daaronder zit. Een kind dat boos wordt, laat boosheid zien. Daaronder kan spanning zitten, schaamte, of frustratie. Een taak past soms niet. Een opdracht voelt soms te open, te makkelijk, of juist te spannend.

Zodra je gedrag als signaal leert lezen, verandert er iets. Je vult minder snel in. Er wordt meer onderzocht. Je stemt beter af. Bij hoogbegaafde kinderen zie je dan regelmatig gedrag dat niet meteen wordt gekoppeld aan wat zij nodig hebben. Een kind dat zich verveelt, wordt onrustig. Te weinig uitdaging kan een leerling doen afhaken. Een sterk rechtvaardigheidsgevoel leidt tot veel discussie. Een leerling die intens denkt en voelt, reageert sterk op iets wat voor een ander klein lijkt.

Er zijn ook hoogbegaafde kinderen die je juist minder ziet. Ze passen zich aan, trekken zich terug of doen mee op een lager niveau. Aan de buitenkant lijkt het rustig. De betrokkenheid is dan vaak al verdwenen.

Drie klassituaties die je vaak verkeerd leest

Een leerling begint niet. Dit roept snel irritatie op, je hebt uitgelegd wat de bedoeling is en er gebeurt niets. Bij hoogbegaafde leerlingen zit daar vaak iets onder. De taak is soms te eenvoudig. De opdracht voelt soms leeg. Een kind ziet soms meteen van alles tegelijk en weet niet waar te beginnen. En regelmatig ligt de lat vanbinnen zo hoog dat starten spannend wordt.

Een leerling roept er steeds doorheen. Dat voelt storend. Sommige kinderen denken snel en reageren al voordat de rest zover is. Ze leggen direct verbanden, hebben meteen een vraag, of willen verder denken waar de instructie nog in stap één zit. Je kunt jezelf dan afvragen: wat maakt dat deze leerling dit juist hier doet?

Een leerling haakt zichtbaar af. Naar buiten kijken, traag werken, dromerig zijn, weinig reageren, dat zie je al snel als concentratieverlies of weinig motivatie. Afhaken vertelt vaak meer. Iets vraagt soms te weinig, soms juist te veel. Bij hoogbegaafde leerlingen blijft dit lang onzichtbaar, ze leren vaak al jong om mee te bewegen, houden zich stil, of doen mee op een lager niveau.

Wat er onder lastig gedrag kan zitten

Er is niet één verklaring voor gedrag, blijf daarom zorgvuldig kijken.

Faalangst. Leerlingen met faalangst vermijden vaak niet het werk zelf, meer het gevoel dat het mis kan gaan. Ze stellen uit, beginnen niet, vragen veel bevestiging, of zeggen snel dat ze iets niet kunnen. Bij hoogbegaafde leerlingen blijft faalangst vaak langer uit beeld. Veel gaat hen in het begin makkelijk af, waardoor ze minder oefenen met fouten maken of doorzetten. Vraagt werk wél inspanning, dan loopt de spanning snel op.

Perfectionisme. Kinderen met perfectionisme blokkeren bij open opdrachten, raken gefrustreerd als iets niet direct lukt, of verliezen zich in details. Jij ziet weerstand, boosheid of uitstel. Vanbinnen zit vaak spanning. Bij hoogbegaafde kinderen zie je dit veel, ze hebben een groot beeld in hun hoofd en wat er daarna op papier komt, voelt al snel onvoldoende.

Overprikkeling en onderprikkeling. Een leerling die snel geïrriteerd raakt, druk gedrag laat zien of dichtklapt, kan overprikkeld zijn. Een leerling die clownesk gedrag laat zien, afleiding zoekt of afhaakt, kan onderprikkeld zijn. Bij hoogbegaafde kinderen zie je onderprikkeling vaak terug. Vraagt het aanbod weinig van hun denkkracht, creativiteit of nieuwsgierigheid, dan ontstaat gedrag dat jij snel als lastig leest.

Een aanbod dat niet past. Soms is er te weinig uitdaging, te weinig structuur, of te weinig ruimte voor eigen denkstappen. Dan ontstaat gedrag dat snel als probleemgedrag wordt uitgelegd. Voor hoogbegaafde leerlingen is dit een belangrijk punt, zij hebben vaak behoefte aan compacten, verdiepen, versnellen of betekenisvol leren.

Drie dingen die vaak misgaan

Te snel conclusies trekken. Je eerste indruk gaat sturen, en daarna zie je vooral bevestiging van wat je al dacht. Bij hoogbegaafde leerlingen is dat risicovol. Hun gedrag past niet altijd in bekende beelden. Iets storend lijken kan dan een onderwijsbehoefte zijn die je nog niet had gezien.

Alleen naar het kind kijken. Gedrag ontstaat nooit los van de situatie. De taak, de instructie, de groep, de prikkels en de verwachtingen doen allemaal mee. Bij hoogbegaafdheid gaat het ook om wat het onderwijs op dat moment van een leerling vraagt.

Alleen reageren op wat stoort. Stille signalen zeggen minstens zoveel. Terugtrekken, vermijden, afwezig lijken, weinig laten zien, dat valt je later op, en daar kan veel onder zitten. Sommige hoogbegaafde leerlingen gaan in verzet, anderen verdwijnen naar de achtergrond.

Hoe je zorgvuldiger kijkt

Begin met beschrijven in plaats van invullen. Zeg niet meteen “hij is ongemotiveerd”, beschrijf wat je ziet. Hij start pas na drie keer aansporen. Zij raakt overstuur als iets niet direct lukt en stopt dan met werken. Zo houd je je waarneming zuiver en blijf je open kijken.

Zie je gedrag in context, dan helpt dat ook. Wanneer gebeurt het? Bij welke taken? Op welk moment van de dag? Wat gebeurde er vlak ervoor? Zie je gedrag vooral terug bij herhaling of bij makkelijke taken? Verandert de betrokkenheid zodra er meer uitdaging, autonomie of diepgang komt? Dan vertelt gedrag je iets belangrijks.

Bespreek wat je ziet ook met collega’s, vanuit nieuwsgierigheid. Wat zie je precies, wanneer gebeurt het, en wat zou hier onder kunnen zitten? Intern begeleiders en plusklascoördinatoren kijken vaak met wat meer afstand en zien patronen sneller.

Wat helpt dan wel

Begrenzen blijft nodig. Gedrag mag niet ten koste gaan van veiligheid, leertijd of andere kinderen. Alleen begrenzen lost weinig op als je de oorzaak niet meeneemt.

Afstemmen vraagt dat je kijkt naar wat deze leerling nodig heeft. Meer duidelijkheid, een kortere instructie, meer uitdaging, minder herhaling, meer autonomie, meer taal voor gevoelens, kleine aanpassingen maken vaak al veel verschil als je ze baseert op wat je echt ziet.

Bij hoogbegaafde leerlingen wil je jezelf steeds opnieuw de vraag stellen: sluit het aanbod nog aan? Heeft deze leerling meer diepgang nodig? Meer ruimte om zelfstandig te denken?

Vragen die vaak meespelen

Moet ik lastig gedrag minder streng benaderen? Grenzen blijven belangrijk. Het verschil zit erin dat je niet stopt bij corrigeren, je onderzoekt ook wat het gedrag veroorzaakt en in stand houdt. Je reactie wordt daardoor passender.

Hoe weet ik of gedrag iets onderliggends laat zien? Dat weet je bijna nooit op basis van één moment. Kijk naar patronen, context en herhaling. Gedrag dat steeds terugkomt bij bepaalde taken of omstandigheden vertelt je vaak veel.

Wanneer betrek ik collega’s of ouders? Betrek anderen zodra gedrag terugkomt, invloed heeft op leren of welbevinden, of wanneer je twijfelt over wat je ziet. Een bredere blik helpt je scherper te kijken.

Kan hoogbegaafdheid een rol spelen bij lastig gedrag? Ja. Onderprikkeling, perfectionisme, intensiteit, gevoeligheid en een aanbod dat niet past kunnen gedrag oproepen dat jij snel verkeerd leest.

Wat je hiermee kunt

In het basisonderwijs ontstaan veel eerste indrukken. Woorden als lastig, onderpresteerder, is snel boos, is druk, is afwezig. Zulke woorden blijven makkelijk hangen bij collega’s, bij ouders, en ook bij een leerling zelf.

Zorgvuldig kijken is geen extraatje. Leer je gedrag beter te lezen, dan sluit je beter aan. Voor hoogbegaafde kinderen is dat extra belangrijk. Hun gedrag wordt nog vaak los gezien van hun manier van denken, voelen en leren. Daar zit juist waardevolle informatie die je helpt om echt aan te sluiten.

Herken je dit vooral bij een leerling die dromerig oogt in de klas? Lees dan Waarom een hoogbegaafde leerling dromerig in de klas kan zitten. Of bij een leerling wiens gedrag structureel terugkomt: Terugkerend gedrag bij een hoogbegaafde leerling begrijpen.

Gratis download

Wil je gedrag in de klas beter leren lezen? Download de gratis checklist ’13 signalen: lastig gedrag in de klas, wat als het iets anders is?‘ en ontdek welke signalen vaak verkeerd worden gelezen. Of bekijk de materialen.