Moeilijk gedrag bij hoogbegaafdheid: waarom het zo vaak verkeerd wordt gelezen

In veel groepen zitten leerlingen van wie je voelt: hier speelt meer. Ze laten minder zien dan je weet dat erin zit. Ze reageren fel op onrecht, raken snel gefrustreerd of trekken zich juist terug. Dat gedrag roept vragen op.

Toch krijgen leerlingen met moeilijk gedrag snel een label. Ongemotiveerd, lastig, druk of oppositioneel. Bij vermoedens van hoogbegaafdheid is dat risicovol. Want wat je aan de buitenkant ziet, klopt lang niet altijd met wat er vanbinnen speelt. Onderprikkeling, overprikkeling, perfectionisme, frustratie of een kind dat zich al te lang probeert aan te passen aan iets wat niet past, dat zie je niet meteen.

Daarom begint gedrag voor mij bij kijken. Wat zie ik precies? Wanneer gebeurt het? Wat maakt dit gedrag zichtbaar? Pas daarna onderzoek ik wat het kan betekenen. En daar wordt vaak duidelijk wat een leerling echt nodig heeft.

Over Annita

Vanuit GedragKracht werkte ik als coach en trainer met professionals, ouders en kinderen rond hoogbegaafdheid en gedrag. In al die jaren is één overtuiging gebleven: gedrag is zelden alleen gedrag. Achter wat zichtbaar is, zit bijna altijd iets wat aandacht vraagt. Een behoefte, een spanning, iets wat nog niet begrepen wordt. Daar schrijf ik over.

Gedrag is informatie

Een leerling die veel discussie zoekt, werk ontwijkt of emotioneel reageert, laat gedrag zien dat opvalt. Maar het vertelt nog niet het hele verhaal. Moeilijk gedrag bij hoogbegaafdheid zegt niets automatisch over motivatie, opvoeding, karakter of werkhouding. Vaak laat het vooral zien dat er ergens spanning zit.

Zo kijk ik er ook naar. Wat maakt dit gedrag zichtbaar? Wat probeert deze leerling te vertellen? Welke behoefte zit hieronder? Waar beschermt dit kind zichzelf tegen? En wat in de omgeving roept deze reactie op?

Dat past ook bij hoe ik naar hoogbegaafdheid kijk. Hoogbegaafdheid gaat niet alleen over slim zijn of hoge cijfers halen. Het gaat ook over hoe een kind denkt, voelt, waarneemt en reageert. Gedrag is dan vaak een belangrijke ingang zeker als je hoogbegaafdheid vermoedt en het kind dat nog niet laat zien in prestaties.

Wat is moeilijk gedrag bij hoogbegaafdheid?

Op school bedoelen we er meestal gedrag mee dat spanning oproept of vragen oproept bij professionals. Discussiëren, werk weigeren, clownesk gedrag, perfectionisme, emotionele uitbarstingen, terugtrekken, controle willen houden of steeds anderen corrigeren.

Bij hoogbegaafdheid krijgt dat gedrag vaak een andere lading. Een leerling die fel reageert, laat soms een sterk gevoel voor onrecht zien. Een kind dat afhaakt, kan structureel onderprikkeld zijn. Een leerling die niet begint, kan vastlopen in perfectionisme. En een kind dat alles bevraagt, zoekt soms geen strijd maar logica.

Je wilt het hele plaatje zien. Wanneer gebeurt het? In welke situaties wordt het sterker? Wat verandert er als het onderwijsaanbod verandert? Welke andere signalen van hoogbegaafdheid zie je nog meer?

Moeilijk gedrag is geen bewijs van hoogbegaafdheid. Het kan wel een belangrijk signaal zijn, zeker als het samenvalt met snelle denksprongen, gevoeligheid, creativiteit, sterke autonomie of veel frustratie bij herhaling.

Welke signalen van gedrag kunnen passen bij hoogbegaafdheid?

Bij hoogbegaafdheid laten kinderen lang niet altijd meteen zien wat ze cognitief in huis hebben. Soms vallen ze juist op door gedrag dat lastig te plaatsen is.

Snel afhaken is een veelvoorkomend signaal. Een leerling lijkt ongeïnteresseerd, maakt slordige fouten of stoort anderen zodra de instructie te herhalend wordt. Dat oogt als ongemotiveerd gedrag, terwijl je vaak een kind ziet dat te weinig wordt aangesproken.

Een sterke reactie op onrecht of onduidelijkheid komt ook veel voor. Sommige leerlingen hebben een scherp gevoel voor logica, eerlijkheid en consistentie. Als regels willekeurig voelen of uitleg niet klopt, leidt dat tot frustratie, verzet of eindeloze discussies. Dat wordt dan snel gezien als brutaliteit.

Perfectionisme is een ander signaal. Sommige kinderen vermijden opdrachten, stellen uit of blokkeren zodra iets niet meteen lukt. Aan de buitenkant lijkt dat werkweigering of gemakzucht. Vanbinnen speelt dan vaak angst om fouten te maken of niet te voldoen aan een hoge innerlijke norm.

En dan is er emotionele intensiteit. Een kind reageert groot op een kleine correctie, raakt diep teleurgesteld of beleeft sociale situaties heel sterk. Voor de omgeving lijkt dat overdreven. Voor het kind voelt het heel echt.

Wat kan er onder moeilijk gedrag zitten?

Gedrag ontstaat zelden zomaar. Ik kijk altijd naar drie dingen: de oorzaak van gedrag, de behoefte eronder en de manier waarop een kind zichzelf beschermt.

Onderprikkeling is een veelvoorkomende oorzaak. Als lesstof te voorspelbaar, te herhalend of te weinig uitdagend is, haakt een leerling af. Dromerig gedrag, afleiding zoeken, grappen maken of niet meer meedoen — het onderwijs vraagt op dat moment te weinig van het denken van deze leerling.

Overprikkeling lijkt daar soms het tegenoverstelde van, maar komt vaak tegelijk voor. Sommige kinderen nemen veel waar, denken snel en voelen intens. Een drukke klas, sociale spanning of een onverwachte verandering kan dan al veel vragen. Boosheid, terugtrekken of controledrang zijn dan signalen van overbelasting.

Gebrek aan aansluiting speelt ook mee. Sommige leerlingen voelen haarfijn aan dat hun manier van denken, reageren of vragen stellen niet past bij wat de groep of de les vraagt. Dat leidt tot frustratie, aanpassen of verzet. Hoogbegaafdheid voelt dan als mismatch.

En dan is er beschermgedrag. Niet beginnen kan beschermen tegen falen. Grappig doen kan beschermen tegen afwijzing. In discussie gaan kan helpen om grip te houden. Zodra je met die blik kijkt, wordt gedrag veel betekenisvoller.

Waar gaat het in de praktijk vaak mis?

In de praktijk koppelen we gedrag nog vaak aan werkhouding, discipline of sociaal-emotionele zwakte. Een leerling die niet meedoet, krijgt dan snel het label ongemotiveerd. Een kind dat zich fel uitspreekt, wordt lastig gevonden. Een leerling die vastloopt, moet leren doorzetten.

Ik snap waar dat vandaan komt. Alleen schiet het vaak tekort.

Bij hoogbegaafdheid zie ik dat nog sterker. Veel mensen verwachten nog steeds dat hoogbegaafde kinderen vanzelf goed meekomen. Daardoor kijken we vaak te laat naar onderprikkeling, perfectionisme of aangepast gedrag. Zeker als een leerling niet opvalt met hoge cijfers, blijft hoogbegaafdheid makkelijk buiten beeld.

Wat je dan ziet, is dat begeleiding zich richt op de buitenkant. Afspraken, correcties, beloningssystemen, gesprekken over houding. Dat kan even rust geven. Echte verandering blijft vaak uit als de oorzaak niet in beeld komt.

Hoe kijk je als leerkracht of intern begeleider zorgvuldiger?

Begin met observeren zonder te snel te interpreteren. Dus niet meteen denken: deze leerling is ongemotiveerd. Kijk liever: wanneer zie ik dit gedrag? Gebeurt het tijdens herhaling, bij open opdrachten, tijdens samenwerken, na een correctie?

Zodra je gedrag in context ziet, ontstaat er veel meer helderheid. Je ziet niet alleen wat een leerling doet, maar ook wat eraan voorafgaat en wat het effect is.

Je taalgebruik maakt ook verschil. Beschrijf gedrag zo concreet mogelijk. “Hij stopt met werken zodra de taak herhalend wordt en gaat dan anderen afleiden” zegt meer dan “hij is ongemotiveerd.” Beschrijvende taal helpt je zuiverder kijken.

Bij vermoedens van hoogbegaafdheid helpt het ook om gedrag naast andere signalen te leggen. Snelle denksprongen, een grote woordenschat, originele oplossingen, een sterk rechtvaardigheidsgevoel, gevoeligheid voor nuance. Juist die combinatie maakt een vermoeden sterker.

Vergelijkingen en misverstanden die vaak meespelen

Veel professionals vragen zich af of bepaald gedrag eerder past bij ADHD, sociaal-emotionele problematiek of grenszoekend gedrag. Die vergelijking is logisch, want er is overlap. Onrust, gevoeligheid, frustratie, terugtrekken of impulsiviteit kunnen in meerdere situaties voorkomen.

Gedrag dat lijkt op ADHD kan ook ontstaan vanuit onderprikkeling of gebrek aan afstemming. Gedrag dat grenszoekend oogt, kan voortkomen uit diepe frustratie of een sterke behoefte aan logica en autonomie. Sociaal-emotionele klachten kunnen samenhangen met langdurig niet gezien worden in hoogbegaafdheid.

De kern is dan ook niet dat jij als leerkracht meteen het juiste label moet vinden. De kern is dat je open blijft kijken en onderzoekt welke verklaringen passend kunnen zijn.

Drie zorgen die ik vaak hoor

“Zie ik iets over het hoofd?” Dat vind ik een belangrijke vraag. Vaak voel je als professional al aan dat gedrag niet het hele verhaal vertelt. Die twijfel is niet zwak, het is vaak het begin van beter kijken.

“Ik wil geen labels plakken.” Zorgvuldig kijken is iets anders dan snel labelen. Je trekt geen definitieve conclusie, maar onderzoekt signalen en patronen. Daarmee doe je meer recht aan een kind dan wanneer je gedrag meteen vastzet in één oordeel.

“Praat ik gedrag dan niet goed?” Begrijpen en begrenzen gaan prima samen. Je kunt gedrag duidelijk begrenzen en tegelijk onderzoeken wat het veroorzaakt. Hoe beter je begrijpt wat eronder zit, hoe gerichter je kunt handelen.

Veelgestelde vragen

Kan moeilijk gedrag een signaal van hoogbegaafdheid zijn? Ja, dat kan. Gedrag is op zichzelf nooit bewijs, maar wel een aanwijzing. Zeker als het samenvalt met andere kenmerken van hoogbegaafdheid, zoals creativiteit, gevoeligheid, frustratie bij herhaling of een sterke behoefte aan autonomie.

Kan een rustig en aangepast kind ook signalen van hoogbegaafdheid laten zien? Ja, absoluut. Sommige leerlingen passen zich sterk aan. Daardoor blijven hun behoeften lang buiten beeld.

Moet er altijd meteen getest worden? Zorgvuldig kijken begint meestal met signaleren, observeren en informatie verzamelen. Een test kan later helpend zijn, maar is zelden je eerste stap.

Is perfectionisme gedrag dat kan passen bij hoogbegaafdheid? Ja, dat zie ik regelmatig. Perfectionisme kan leiden tot uitstel, blokkeren, boosheid of vermijden. Wat aan de buitenkant koppig of lastig lijkt, is vanbinnen vaak angst om niet goed genoeg te zijn.

Wat kun je morgen al anders doen? Begin met beter kijken. Verzamel voorbeelden, let op patronen en bespreek je observaties met collega’s. Kleine veranderingen in aanbod of benadering maken soms al zichtbaar wat een leerling nodig heeft.Conclusie: eerst kijken, dan duiden

Tot slot

Een leerling van wie het gedrag je vragen oproept, verdient een professional die verder kijkt dan de buitenkant. Dat is niet makkelijk in een volle klas, met weinig tijd en veel verwachtingen. Ik weet dat.

Toch maakt die blik verschil. Leerlingen die niet goed begrepen worden, lopen het risico steeds verder vast te lopen. Ze raken plezier in leren kwijt, gaan onderpresteren of trekken zich terug. En hoe langer gedrag alleen aan de buitenkant wordt aangepakt, hoe onzichtbaarder de echte hulpvraag blijft.

Eerst kijken. Dan duiden. En blijven vragen wat dit kind je eigenlijk wil laten zien.

Gratis download

Wil je je na dit blog verder verdiepen? Download dan de gratis weggever, lees het vervolgartikel of bekijk de verdiepende materialen. Zo zet je de stap van gedrag zien naar gedrag begrijpen, ook bij hoogbegaafde leerlingen.