Gedrag van hoogbegaafde leerlingen: 13 signalen in de klas

Gedrag van hoogbegaafde leerlingen laat zich niet herkennen aan één opvallend moment. Veel vaker zit het in kleine signalen die je gedurende de dag ziet. Los van elkaar lijken ze heel gewoon. Samen kunnen ze een patroon vormen dat uitnodigt om anders te kijken.

Het inlopen

Het is acht uur twintig. De eerste kinderen komen binnen. Jassen verdwijnen aan de kapstok, tassen worden neergezet en de dag begint. Tussen al die kinderen staat er één die zijn jas op de grond laat vallen. Niet uit onwil, meer omdat zijn aandacht ergens anders lijkt te zijn. Je denkt misschien aan ochtendmoeheid. Toch kan er iets anders spelen. Sommige hoogbegaafde kinderen beginnen de schooldag met een hoofd dat al uren aanstaat. Ze denken nog na over iets wat gisteren gebeurde, zijn bezig met een vraag die hen vannacht bezighield, of zitten midden in een gedachte waar de buitenwereld nog even niet tussen past.

De kring

Wanneer de kring begint, zie je een ander beeld. De werkbladen liggen klaar, de rest van de klas begint, maar één schrift blijft open liggen. Het potlood beweegt niet. Het lijkt alsof dit kind geen zin heeft om te starten. Soms is de opdracht zo voorspelbaar dat de uitdaging ontbreekt. Dit kind ziet dan weer alle denkstappen tegelijk, waardoor het lastig wordt om de eerste stap te zetten. Ook perfectionisme speelt regelmatig mee. Wie het meteen goed wil doen, voelt soms al spanning voordat er één woord op papier staat.

Tijdens de uitleg dwaalt een blik af naar buiten. Jij bent nog aan het vertellen, dit kind kijkt uit het raam. Het lijkt alsof het niet luistert. Toch hoeft dat niet zo te zijn. Sommige kinderen verwerken informatie juist beter wanneer ze niet voortdurend oogcontact hoeven te maken. Anderen hebben de kern van de uitleg al begrepen en denken in hun hoofd verder. Pas wanneer je ziet hoe dit kind daarna aan het werk gaat, of welke vragen het stelt, wordt duidelijk of die afgewende blik werkelijk afwezigheid betekende.

Gedrag van hoogbegaafde leerlingen tijdens de les

In de rekenles valt een schuivende stoel of een bewegend been al snel op, zeker wanneer de rest van de klas rustig werkt. Bij sommige hoogbegaafde kinderen is bewegen geen teken van onrust, het is een manier om alert te blijven. Vraagt de opdracht te weinig, dan zoekt het lichaam zelf naar prikkels. De vraag wordt dan niet alleen of een kind stil kan zitten, ook of het nog voldoende wordt uitgedaagd.

Nog voordat jij de som hebt afgemaakt, roept iemand het antwoord al door de klas. Of er volgt een vraag die veel verder gaat dan de les op dat moment vraagt. Dat kan als storend worden ervaren. Tegelijk zie je vaak een kind dat sneller denkt dan het tempo waarin de les verloopt. Grenzen stellen aan hoe dat gebeurt blijft belangrijk. De behoefte eronder is vaak geen behoefte aan aandacht, meer aan aansluiting.

Ook de vragen die een kind stelt, kunnen veel vertellen. “Maar waarom is dat eigenlijk zo?” klinkt precies op het moment dat jij verder wilt met de volgende opdracht. In een volle klas voelt dat soms als oponthoud. Toch zoeken veel hoogbegaafde kinderen geen discussie, ze zoeken logica. Ze willen begrijpen waarom iets klopt voordat ze het kunnen aannemen.

Tijdens het zelfstandig werken

Tijdens het zelfstandig werken zie je soms een felle reactie op iets wat voor anderen klein lijkt. Een onduidelijke regel. Of een ongelijke taakverdeling. Een afspraak die niet eerlijk voelt. De reactie kan groot zijn. Veel hoogbegaafde kinderen merken razendsnel wanneer iets niet klopt. De emotie die daarbij vrijkomt mag begrensd worden. Achter die felheid schuilt vaak een sterk ontwikkeld rechtvaardigheidsgevoel.

Even later klinkt er een grap op precies het verkeerde moment. De klas lacht, jij hebt juist stilte nodig. Achter zo’n opmerking zit vaak meer dan alleen humor. Taalgevoel, creativiteit en een scherp gevoel voor groepsdynamiek spelen mee, soms ook als manier om verveling te doorbreken of spanning te verminderen.

Bij een ander kind zie je juist het tegenovergestelde. Het gumt een antwoord drie keer uit, begint opnieuw en vraagt voortdurend of het wel goed is. Perfectionisme laat zich niet alleen zien in prachtige resultaten, het blokkeren, uitstellen en twijfelen hoort er vaak net zo goed bij. Fouten maken voelt dan alsof het iets zegt over wie je bent.

De pauze

Tijdens de pauze lijkt een kind weinig belangstelling te hebben voor wat er om hem heen gebeurt. Het haalt zijn schouders op, loopt wat rond of doet nauwelijks mee. Dat oogt ongemotiveerd, en kan een vorm van zelfbescherming zijn. Voelt een kind zich langere tijd niet gezien in wie het werkelijk is, dan ontstaat er vanzelf meer afstand.

Een ander kind raakt juist verwikkeld in eindeloze discussies over de spelregels. Waarom geldt deze afspraak? Waarom mag de één iets wel en de ander niet? Dat roept gemakkelijk weerstand op. Tegelijk zie je vaak een analytische manier van denken die voortdurend zoekt naar logica, nuance en samenhang.

Het groepswerk

Tijdens groepswerk is er weer een ander patroon zichtbaar. De rest is nog bezig met de opdracht, één leerling schuift al aan bij een ander groepje om te helpen. Dat lijkt sociaal en behulpzaam. Regelmatig is het eigen werk al klaar en zoekt dit kind opnieuw uitdaging, of een manier om van betekenis te zijn.

Soms zie je juist het tegenovergestelde. Zodra een opdracht moeilijk wordt, haakt een kind af. “Dit is stom,” klinkt het dan. Niet omdat het de opdracht niet aankan, meer omdat het weinig ervaring heeft opgedaan met worstelen, fouten maken en stap voor stap leren. Veel hoogbegaafde kinderen hoefden lange tijd weinig inspanning te leveren. Juist daardoor kan weerstand hen onverwacht uit balans brengen.

En dan zijn er de kinderen die nauwelijks opvallen. Ze doen mee, halen redelijke cijfers, veroorzaken geen onrust en vragen weinig aandacht. Juist deze kinderen zie je gemakkelijk over het hoofd. Achter die rustige buitenkant kunnen verveling, aanpassing of frustratie schuilgaan zonder dat iemand het merkt.

Gedrag van hoogbegaafde leerlingen aan het einde van de dag

Aan het einde van de dag blijft vooral één gedachte over. Eén signaal vertelt nog geen verhaal. Een patroon wel. Komt bepaald gedrag steeds terug, bij verschillende vakken en op verschillende momenten van de dag, dan ontstaat er langzaam een completer beeld. Zorgvuldig signaleren draait dan ook nooit om één opvallend kenmerk, het draait om het combineren van meerdere observaties, zo benadrukt ook Leraar24 in hun overzicht over het signaleren van hoogbegaafdheid.

Na ruim dertig jaar in en rond het onderwijs blijf ik me daarover verwonderen. Hoogbegaafdheid laat zich zelden herkennen aan één opvallend kenmerk. Het zit in de optelsom van al die kleine momenten die samen iets vertellen. Niet om gedrag goed te praten, wel om het beter te begrijpen.

Je blijft grenzen stellen, structuur bieden en verwachtingen uitspreken. Het verschil is dat je dat gerichter kunt doen wanneer je begrijpt wat er onder het gedrag schuil kan gaan.

Vragen die vaak meespelen

Moeten alle 13 signalen aanwezig zijn om aan hoogbegaafdheid te denken? Nee. Eén of enkele signalen zeggen op zichzelf weinig. Het gaat om een patroon dat zich herhaalt bij verschillende vakken en momenten van de dag.

Kunnen deze signalen ook bij een ander kind zonder hoogbegaafdheid voorkomen? Ja, losse signalen komen bij veel kinderen voor. Bij hoogbegaafdheid gaat het om de combinatie en herhaling ervan, niet om één opvallend moment.

Wat als een kind vooral stil en aangepast is, zonder duidelijke signalen? Ook dat kan een signaal zijn. Sommige hoogbegaafde kinderen vallen juist op door onopvallendheid, omdat ze zich al vroeg hebben aangepast.

Wat kan ik als leerkracht met deze signalen doen? Gebruik ze als aanleiding om verder te kijken, niet als eindoordeel. Bespreek je observaties met collega’s of een intern begeleider voor een vollediger beeld.

Herken je dit vooral bij een leerling die tijdens de instructie afhaakt? Lees dan Waarom hoogbegaafde leerlingen afhaken tijdens instructie. Wil je breder kijken naar gedrag in de klas? Lees dan Lastig gedrag of hoogbegaafd? Wat zit er echt achter gedrag in de klas?

Download de gratis checklist

Deze dertien momenten komen ook terug in de gratis checklist ’13 signalen: lastig gedrag in de klas, wat als het iets anders is?’. Wil je ze bij de hand hebben voor je eigen klas, download ‘m dan hieronder.