Wat een kind je laat zien als het overstuur raakt
Finn zit in groep 6 en speelt met drie klasgenoten een spel. Hij staat bijna aan kop. Dan draait hij een kaart om die hij niet verwacht had, en zijn pion mag drie vakjes terug. Je ziet zijn kaken aanspannen. Hij veegt de kaarten van tafel en loopt de klas uit. Achter hem blijft het stil.
Emotieregulatie bij een hoogbegaafd kind vraagt soms meer tijd dan het moment geeft. Je loopt achter Finn aan en vindt hem in de gang, met zijn voorhoofd tegen de muur. Je weet dat het een spel was. Wat vraagt dit moment van hem? Een klein verlies kan aankomen als iets heel groots.
Wat je ziet als een gevoel te groot wordt
Ik herken het aan kleine dingen. Een kind dat in een paar seconden van rustig naar boos gaat. Een kind dat huilt om een foutje in een tekening die niemand anders zou opmerken. Soms gebeurt het ook stil: de ogen worden glazig, de schouders gaan omhoog en het kind zegt nog weinig.
Vaak zie je het pas later. Op school houdt een kind zich de hele dag in, en thuis valt alles eruit. Je zoon gooit zijn tas in de gang en zegt dat niemand hem begrijpt. Een uur later zit hij tegen je aan en weet hij zelf niet meer waarom het zo groot was.
Zulke momenten raken iedereen die erbij is. Mij ook. Wat ik dan vaak zie, is een kind dat zich achteraf schaamt, en die schaamte blijft langer hangen dan de bui zelf. Een hoogbegaafd kind dat goed weet dat zijn reactie groter was dan het moment, kan zich daar extra door beschaamd voelen.
Wat is emotieregulatie eigenlijk?
Het klinkt als een groot woord en het gaat over iets heel menselijks. Emotieregulatie is het vermogen om een gevoel te voelen en er een weg mee te vinden. Er komt iets op: boosheid, teleurstelling, spanning, verdriet. Je merkt het, je geeft het een moment de ruimte en je kiest wat je ermee doet.
Het is een van de executieve functies, de vaardigheden die helpen om taken te starten, vol te houden en af te ronden. In BAUW! werk ik met elf van die functies, en ik vind het mooi om te zien hoe ze elkaar helpen. Een kind dat zijn impuls nog niet goed kan remmen, heeft het moeilijker met een gevoel dat plots opkomt, zoals ik beschrijf bij een impulsief hoogbegaafd kind. Een kind met een vol werkgeheugen heeft minder ruimte om rustig na te denken.
Emotieregulatie bij een hoogbegaafd kind
Veel hoogbegaafde kinderen voelen intens, en dat is ook een kracht. De Engelse organisatie Potential Plus UK beschrijft dat dit bij kinderen met een hoog leerpotentieel vaak samengaat met emotieregulatie die zich nog ontwikkelt. Een gebeurtenis komt binnen met alle lagen: wat er gebeurde, wat het kan betekenen, wat anderen ervan zouden vinden. Daardoor kan een klein moment groot aankomen. Het hoofd begrijpt veel, en het lijf moet het gevoel nog zien te dragen.
Wat ik ook vaak zie, is dat het denken voorloopt op het voelen. Een kind kan een gevoel prachtig onder woorden brengen en tegelijk overspoeld raken. Het weet dat het niet logisch is. Dat weten maakt het gevoel niet kleiner, en soms voegt het er schaamte aan toe.
Perfectionisme speelt vaak mee. Wie hoge eisen aan zichzelf stelt, ervaart elke misstap als een klein falen. In perfectionisme bij hoogbegaafde kinderen lees je hoe dat eruit kan zien. Ook een zware dag, weinig slaap of spanning thuis verlaagt de ruimte om met een gevoel om te gaan, zoals ik beschrijf in frustratietolerantie bij hoogbegaafde kinderen.
Wat probeert het kind op zo’n moment te laten zien? Misschien hoeveel het voelt, of hoe graag het wil dat het goed gaat.
Wat helpt een kind dat overspoeld raakt?
Het begint bij je eigen tempo. Een kind dat overspoeld is, heeft vooral rust en nabijheid nodig. Ga naast het kind staan, praat weinig en zeg zacht: “Ik ben er.” Soms is dat alles wat nodig is. Een hoogbegaafd kind dat gewend is alles te analyseren, kan op zo’n moment even niets met uitleg. Jouw rust geeft het hoofd tijd om te zakken.
Geef het gevoel een naam.
“Ik zie dat je erg teleurgesteld bent.” Een gevoel dat een naam heeft, wordt vaak wat kleiner, en het kind merkt dat het gezien wordt. Een kind dat veel woorden heeft, kan het gevoel soms zelf al snel benoemen. Laat het dan zelf kiezen welk woord past.
Geef het lijf een plek.
Het helpt als een kind weet waar het heen kan. Een rustig hoekje, een stoel bij het raam, een rondje door de gang. Dan hoeft het de klas niet uit te vluchten. Het lijf heeft vaak eerder rust nodig dan het hoofd. Een paar rustige ademhalingen naast het kind, een slok water of de handen even stevig tegen elkaar kunnen al veel doen.
Praat later.
Als het kind weer rustig is, kun je vragen: “Wat gebeurde er in je lijf voordat je boos werd?” Ik vind het mooi om te zien hoe een kind zo zijn eigen signalen leert kennen. Een kaartje met “wat voel ik” en “wat heb ik nodig” op tafel maakt dat gesprek makkelijker.
Deel je eigen momenten.
“Ik werd vanochtend ook boos toen mijn fiets kapot was. Ik heb even adem gehaald.” Een kind ziet dan dat een groot gevoel erbij hoort.
Laat zien dat een fout erbij hoort.
Een kind dat hoge eisen aan zichzelf stelt, kan opgelucht zijn als jij hardop zegt: “Dat ging niet zoals ik wilde, en dat mag.” Zo ervaart het dat een misstap geen ramp hoeft te zijn.
In BAUW! zit dit in de zeven denkstappen en acht doestappen. Een kind oefent met stilstaan bij wat er in hem gebeurt, voordat het kiest wat het doet. Dat geeft vertrouwen: dit lukt mij.
Veelgestelde vragen over emotieregulatie bij een hoogbegaafd kind
Waarom reageert mijn hoogbegaafde kind zo heftig op kleine dingen?
Veel hoogbegaafde kinderen voelen intens en denken veel mee. Een klein moment krijgt daardoor snel veel lagen. Daarbij komen vaak perfectionisme, vermoeidheid en spanning. Kijk wat er die dag al gebeurd is.
Is dit hetzelfde als een driftbui?
Het kan er hetzelfde uitzien. Bij een overspoeld kind lijkt de bui soms groter dan de aanleiding. Kijk daarom ook naar wat er eerder die dag speelde.
Wat doe ik tijdens een heftig moment?
Blijf rustig en dichtbij. Praten en uitleggen komt later. Een kind dat overspoeld is, kan weinig opnemen. Jouw rust helpt het kind om weer zelf rustig te worden.
Wordt dit vanzelf beter?
Bij veel kinderen ontwikkelt emotieregulatie zich met de jaren verder. Het Nederlands Jeugdinstituut beschrijft hoe kinderen van 6 tot 12 jaar steeds beter met hun emoties leren omgaan, en dat sterke emoties nog vaak voorkomen bij vermoeidheid, spanning of bij mensen bij wie ze zich veilig voelen. Je kunt dat ondersteunen door een gevoel te benoemen en samen te oefenen. Een kind dat overzicht mist, loopt eerder vast op een gevoel. Hoe je daarbij helpt, lees je in plannen bij een hoogbegaafd kind.
Wanneer is het goed om hulp te zoeken?
Als het gedrag lang aanhoudt, het kind er zelf veel last van heeft of het dagelijks leven erdoor vastloopt. Bespreek het dan met de intern begeleider, de huisarts of een deskundige in hoogbegaafdheid.
Terug naar Finn
Finn staat nog met zijn voorhoofd tegen de muur. Je gaat naast hem staan en zegt zacht: “Ik zie dat je erg teleurgesteld bent.”
Even gebeurt er niets. Dan ademt hij diep uit. “Ik stond bijna aan kop,” zegt hij. Je knikt. Je zegt niets en je blijft staan.
Het is een klein moment, en het is een mooi moment. Je ziet zijn kaken losser worden en zijn schouders zakken. Misschien had hij behoefte aan iemand die zag hoe groot het voor hem was. Wat zou er veranderen als je de volgende keer eerst naast hem gaat staan?
Soms laat een kind dat overstuur raakt zien hoeveel het voelt, en hoeveel ruimte het op dat moment nodig heeft.
Emotieregulatie is een van de elf executieve functies waar BAUW! mee werkt. Bekijk het werkboek ook op de pagina materialen.