Waarom een hoogbegaafde leerling dromerig in de klas kan zitten

Hij zit in de derde rij, blik naar het raam. Zijn schrift ligt open, potlood erbij, niets erop geschreven. Je noemt zijn naam. Het duurt even voor hij reageert, alsof hij van ergens anders terugkomt.

Concentratieprobleem, denk je als eerste. Of: deze leerling let gewoon niet op.

Bij een hoogbegaafde leerling ligt het vaak anders. Wat dromerig gedrag lijkt, kan onderprikkeling zijn. Kan overprikkeling zijn. Kan een kind zijn dat al veel langer is afgehaakt dan iemand doorheeft, of een leerling die zich al heel lang aanpast.

Wie beter kijkt, ziet vaak dat het probleem niet in aandacht zit. Het zit in afstemming.

Waarom concentratie niet de eerste vraag is

Een hoogbegaafde leerling die dromerig in de klas zit, heeft niet automatisch moeite met concentreren.

Veel hoogbegaafde leerlingen kunnen zich juist heel goed concentreren, alleen niet op werk dat te weinig vraagt. Niet op eindeloze herhaling. Niet op taken zonder ruimte voor denken, of opdrachten waarvan ze de essentie al lang hebben doorzien.

Daarom kijk ik bij dit soort gedrag eerst naar afstemming. Past het aanbod? Wordt het denken van deze leerling echt aangesproken? Is er voldoende diepgang, uitdaging en ruimte?

Daar gaat het vaak mis. Er wordt gedrag gezien, en er hangt meteen een conclusie aan. Gedrag wil eerst iets laten zien.

Wat er onder dromerig gedrag kan zitten

Een leerkracht zegt weleens: hij lijkt er nooit echt bij. Of: ze doet mee, en het lijkt alsof het haar niets doet.

Kijk je verder, dan blijkt er vaak iets anders te spelen.

Onderprikkeling. Het werk is te vlak, te voorspelbaar, te veel van hetzelfde. De leerling haakt eerst vanbinnen af, en pas later zie je dat van buiten. Een kind dat voor zich uit staart, is dan niet ongeconcentreerd. Zijn denken wordt simpelweg niet meer aangesproken. Dagdromen, friemelen en snel afgeleid zijn horen bij dit patroon, zo beschrijft ook Bijtketting: onderprikkeling is stiller dan overprikkeling, en wordt daardoor vaker gemist.

Overprikkeling. Een leerling kan tegelijk te weinig gevoed worden in het denken en te veel binnenkrijgen uit de omgeving. Veel hoogbegaafde kinderen nemen snel waar, voelen veel aan, merken subtiele signalen op. Een volle klas, veel geluid of sociale spanning kan dan veel impact hebben. Wat van buiten dromerig lijkt, is van binnen soms pure overbelasting.

Aanpassing. Sommige leerlingen leerden al vroeg zich in te houden, zich kleiner te maken, vooral netjes mee te bewegen. Ze laten weinig zien van wat ze werkelijk nodig hebben. Juist deze rustige leerlingen worden gemakkelijk gemist. Niet storend, niet lastig, niet urgent, en ondertussen steeds verder verwijderd van echt leren.

Spanning. Perfectionisme, faalangst, niet willen opvallen, bang zijn om fouten te maken. Ook dat kan eruitzien als afwezigheid. Vanbinnen gebeurt er dan juist veel.

Waar je dan wél naar wilt kijken

De vraag is minder vaak: waarom let deze leerling niet op. Vaker is de vraag: wanneer haakt deze leerling wél aan, en wanneer niet.

Dat verschil vertelt vaak alles. Een leerling die wegzakt bij herhaling en opleeft bij verdieping, zegt daarmee iets. Ook een kind dat afwezig lijkt in de gewone les en vol energie zit in de plusklas, zegt daarmee iets. Een leerling die in de groep traag oogt en in een één-op-één gesprek razendsnel denkt, zegt daarmee ook iets.

Kijk daarom niet alleen naar het gedrag zelf, kijk ook naar het moment waarop het gebeurt. Bij welke taak? In welke setting? Na welke overgang? Bij welke mate van uitdaging?

De stille leerling die wordt gemist

De rustige hoogbegaafde leerling blijft vaak te lang buiten beeld. Niet storend, niet druk, niet lastig, dus ook niet urgent.

Ondertussen doet zo’n leerling steeds minder echt mee. Toont minder initiatief, is minder enthousiast, heeft minder behoefte om te leren. De resultaten zijn soms nog best aardig, en dat voedt de gedachte: het zal wel meevallen.

Een hoogbegaafde leerling kan veel compenseren, lang meebewegen, zelfs een tijd presteren zonder dat het echt past. Wat dat nog niet zegt, is hoeveel energie het kost, en hoeveel ruimte er nog is om werkelijk te groeien.

Wat je aan de buitenkant ziet, is niet het hele verhaal

Vertaal gedrag niet te snel naar karakter. Zodra een leerling wordt weggezet als ongemotiveerd, iemand die nooit oplet of gewoon dromerig van aard is, ligt er iets vast wat eigenlijk nog onderzocht moet worden.

Gedrag is informatie. Een kind laat met gedrag zien waar het vastloopt, waar het zich afsluit, waar het zich beschermt, waar het niet meer wordt geraakt.

Bij een dromerige hoogbegaafde leerling wil je dus eigenlijk weten: waar is dit kind al afgehaakt, en wat maakt dat dat gebeurt?

Wat je als leerkracht kunt doen

Begin met kijken, zonder meteen te duiden. Wanneer zie je het gedrag? Bij welke taken, op welke momenten van de dag, wat gebeurt er vlak ervoor, wanneer zie je dezelfde leerling juist wél aan? Dat geeft vaak al veel informatie.

Kijk daarna eerlijk naar het aanbod. Is dit werk passend voor deze leerling? Zit er voldoende uitdaging in? Mag dit kind denken, onderzoeken, creëren en verbanden leggen, of moet het vooral volgen, invullen en herhalen?

Klein beginnen helpt al. Compact een deel van de leerstof. Geef een open opdracht. Voeg diepgang toe. Geef keuze. Laat een leerling uitleggen hoe hij denkt. En kijk dan opnieuw. Vaak zie je snel verschil, omdat je beter gaat zien wat deze leerling nodig heeft.

Drie voorbeelden uit de praktijk

De leerling die tijdens de klassikale les wegzakt, en in een gesprek ineens scherp, grappig en vol ideeën is. Het denken is er wel. De les sluit er alleen niet op aan.

De leerling die in de klas mat oogt, en bij verrijkingswerk helemaal opleeft. Meer energie, meer taal, meer creativiteit, meer betrokkenheid. Dat is informatie.

De leerling die ogenschijnlijk braaf meedoet, en steeds minder laat zien. Geen lastig gedrag. Een kind dat steeds stiller wordt, zich steeds meer terugtrekt. Ook dat is een signaal om serieus te nemen.

Misschien is er geen gebrek aan aandacht. Misschien is er een gebrek aan verbinding.

Vragen die vaak meespelen

Is dromerig gedrag altijd een signaal van hoogbegaafdheid? Dromerig gedrag alleen zegt niet genoeg, het kan verschillende oorzaken hebben. Bij een hoogbegaafde leerling is het wel belangrijk om verder te kijken dan concentratie of motivatie alleen.

Hoe zie ik het verschil tussen afhaakgedrag en een concentratieprobleem? Kijk naar de context. Haakt een leerling af bij herhaling, weinig uitdaging of een volle, prikkelrijke omgeving, en leeft dezelfde leerling op bij verdieping of in een andere setting? Dan wijst dat vaker op mismatch dan op een concentratieprobleem.

Kan een rustige leerling ook vastlopen? Rustige en aangepaste leerlingen worden vaak gemist. Ze vallen minder op, en kunnen ondertussen wel degelijk veel spanning, onderprikkeling of verlies van motivatie ervaren.

Wat helpt als eerste stap in de klas? Observeren zonder snelle conclusie. Kijk wanneer het gedrag optreedt en wanneer niet. Kleine aanpassingen, compacten, verdieping of meer autonomie geven vaak al waardevolle informatie.

Wat dit kind nodig heeft

Een hoogbegaafde leerling die dromerig in de klas zit, vraagt om een leerkracht die goed kijkt. Die durft te vertragen. Die verder kijkt dan werkhouding of opletten, en wil begrijpen wat dit gedrag laat zien.

Pas als je ziet waar een leerling afhaakt, weet je ook wat die nodig heeft.

Herken je dit patroon bij een leerling die zich juist heel goed aanpast en nooit opvalt? Lees dan Hoogbegaafd meisje herkennen: het meisje dat nooit opvalt. Of bij een leerling die telkens uitstelt: Faalangst bij hoogbegaafde kinderen: waarom hij het blad leeg laat.