Het antwoord ligt al op je lippen
Sam zit in groep 5. Je stelt een vraag aan de klas en je zin is nog niet af, of zijn antwoord vult al de ruimte. Je ziet zijn hand omhoog schieten, zijn lichaam half uit zijn stoel. Een paar kinderen zuchten. Sam kijkt je aan met grote ogen en zegt: “Ik wist het al!” Het gevoel dat je dan krijgt, kent bijna iedere leerkracht. Je vraagt je af of dit een impulsief hoogbegaafd kind is, of een kind dat wil laten zien wat het kan.
Wat vraagt dit moment van Sam? Misschien komt zijn antwoord zo snel dat er geen ruimte overblijft om te wachten, en kan hij het niet vasthouden.
Wat je ziet bij een impulsief hoogbegaafd kind
Ik herken het aan kleine dingen. Een kind roept het antwoord erdoorheen. Het begint al te praten voordat een ander is uitgesproken. Het pakt de materialen alvast uit, voordat de opdracht is uitgelegd. Soms zie je het bij een spelletje, waarbij een kind de beurt van een ander overneemt en vlak daarna met een rood hoofd zegt dat het niet zo bedoeld was.
Thuis klinkt het misschien anders. Je dochter onderbreekt je verhaal aan tafel. Je zoon pakt de tablet zodra hij zijn jas heeft uitgetrokken, ook als je net had gezegd dat hij eerst zijn tas moest opruimen. Daarna kijkt hij schuldig, en hij weet eigenlijk wel wat afgesproken was.
Zulke momenten kunnen veel irritatie oproepen, bij jou en bij het kind zelf. Ik zie vaak een kind dat zich achteraf schaamt, en dat is een zwaar gevoel om telkens mee te dragen. Een hoogbegaafd kind dat anderen graag wil helpen of wil meedenken, kan zich daar extra door getroffen voelen.
Respons-inhibitie is het vermogen om een reactie even tegen te houden. Er komt een idee, een impuls of een antwoord op, en je laat het een moment wachten. In die korte pauze kun je kiezen wat je ermee doet.
Het is een van de executieve functies, de vaardigheden die helpen om taken te starten, vol te houden en af te ronden. In BAUW! werk ik met elf van die functies. De remknop in het hoofd is er een van. Hij werkt bij ieder kind een beetje anders, en bij ieder kind ook weer anders op een drukke dag.
Waarom het bij hoogbegaafde kinderen soms extra opvalt
Het denken van veel hoogbegaafde kinderen is snel. Een vraag roept meteen een antwoord op, en vaak ook nog drie nieuwe ideeën. Het kind heeft het antwoord al, soms ver voordat de vraag is afgemaakt. Dan komt het wachten op de rest van de klas, want andere kinderen hebben nog tijd nodig. Voor een kind dat vooruit denkt, kan dat wachten lang duren.
Wat ik ook vaak zie, is enthousiasme. Een kind dat ergens van gloeit, wil dat delen en kan niet wachten. Dat zegt veel over betrokkenheid.
Er komt nog iets bij. Het kind wil graag laten zien dat het meedenkt. Wie vaak te horen krijgt dat hij slim is, gaat soms ook geloven dat hij snel moet zijn. Dan voelt wachten als een kans die voorbijgaat. In mijn blog over perfectionisme bij hoogbegaafde kinderen schrijf ik over die druk om altijd het juiste antwoord te hebben.
Ook vermoeidheid, spanning of een lange schooldag maken de remknop zwakker. Dezelfde Sam die maandagochtend nog kon wachten, roept woensdagmiddag door alles heen. Het kan dan lijken alsof hij het niet wil. Vaak hoort het meer bij de dag dan bij het kind.
Wat zou je zien als je een week lang opschrijft op welke momenten het wachten lukt en op welke momenten het moeilijk is?
Wat helpt bij een kind dat moeilijk kan wachten
Ik begin met kijken naar wat er voor het kind lastig is. Is het de wachttijd zelf? Of is het de angst dat het idee wegvalt als het niet meteen wordt uitgesproken? Dat tweede komt veel voor.
Geef het idee een plekje.
Een papiertje of een kladblok op tafel waarop het kind kan opschrijven wat het wil zeggen. Het idee gaat dan niet verloren en het kind kan loslaten. Een kind met veel ideeën tegelijk krijgt zo ook een plek voor de tweede en de derde.
Spreek een teken af.
Een hand op de borst, een stil gebaar, een kaartje. Zo weet het kind dat je het gezien hebt en dat het zo aan de beurt komt.
Laat het kind eerst een rol krijgen.
De tijdwaarnemer, de uitdeler, de vraagsteller. Energie die ergens heen mag, hoeft niet meer als antwoord eruit te schieten.
Geef het snelle denken iets te doen.
Vraag tijdens het wachten: “Hoe zou je dit uitleggen aan iemand die het nog niet weet?” of “Welke vraag zou hier nog bij passen?” Een kind dat vooruit denkt, kan die tijd vullen met een nieuwe denkvraag.
Geef denktijd aan de hele groep.
“Denk eerst vijf tellen, dan mag je je antwoord zeggen.” Iedereen heeft er baat bij, en het kind hoeft zich niet als enige in te houden.
Benoem wat je ziet.
“Ik zie dat je heel graag iets wilt zeggen. Ik kom zo bij je.” Een kind dat gehoord wordt, kan vaak beter wachten.
Oefen buiten het moment.
Een spel waarbij wachten bij het spel hoort. Oefenen gaat vaak rustiger als er geen publiek bij zit.
In BAUW! oefent een kind met denkstappen en doestappen, waarin de volgende stap pas komt als de vorige klaar is. Zo ervaart het zelf dat wachten loont. Dat gevoel is vaak een betere leermeester dan een vermaning.
Veelgestelde vragen over een impulsief hoogbegaafd kind
Is een impulsief hoogbegaafd kind hetzelfde als een kind met ADHD?
Dat kan er hetzelfde uitzien. Een kind kan impulsief zijn bij hoogbegaafdheid, bij ADHD, bij allebei of bij geen van beide. Zie je het in veel situaties en blijft het lang duren, bespreek het dan met een deskundige.
Waarom roept mijn hoogbegaafde kind steeds door de les heen?
Vaak zit er een snel denkend kind achter dat zijn antwoord al heeft en het niet kan vasthouden. Soms speelt ook verveling mee, of de wens om gezien te worden. Kijk wanneer het gebeurt: bij welk vak, op welk moment van de dag.
Wordt dit vanzelf beter?
Bij veel kinderen ontwikkelt de remknop zich met de jaren verder. Dat verschilt per kind. Je kunt het proces ondersteunen door het kind te laten ervaren dat zijn idee niet verloren gaat als het even wacht.
Wat doe ik als een kind zich schaamt voor zijn reactie?
Begin met herkennen. “Ik zie dat het je soms moeite kost.” Een kind dat weet dat zijn impuls bij de snelheid van zijn denken kan horen, voelt zich vaak minder schuldig. Hoe zwaar een moeilijk moment kan voelen, lees je in frustratietolerantie bij hoogbegaafde kinderen.
Hangt dit samen met het werkgeheugen?
Vaak wel. Een kind dat een gedachte niet kan vasthouden, roept hem sneller uit. Daarom heb ik er een eigen blog over geschreven: werkgeheugen bij een hoogbegaafd kind.
Terug naar Sam
Sam zit nog half uit zijn stoel. Je legt een hand op de tafel en zegt zacht: “Ik zie dat je het weet. Schrijf het even op, dan hoor ik het zo van je.”
Hij pakt zijn kladblok. Je ziet hem schrijven, zijn tong tussen zijn tanden. Even later steekt hij zijn hand op, en deze keer wacht hij.
Het is een klein moment. Je ziet zijn schouders zakken en zijn gezicht ontspannen. Misschien had hij een plek nodig voor zijn idee. Wat zou er veranderen als je het kladblok vanaf morgen standaard op zijn tafel legt?
Soms zegt een kind dat niet kan wachten meer over de snelheid van zijn denken dan over zijn geduld.
Respons-inhibitie is een van de elf executieve functies waar BAUW! mee werkt. Bekijk het werkboek ook op de pagina materialen.