Als de aandacht halverwege een andere kant op gaat
Sam zit in groep 6 en bouwt al een uur aan een stad van LEGO. Je hoort hem zachtjes praten, hij stuurt bij, haalt een toren weer uit elkaar en begint opnieuw. Je ziet hoe diep hij erin zit. Dan ligt er een rekenblad op tafel. Na twee sommen kijkt hij naar buiten. Na vijf minuten staat hij bij de koelkast.
Misschien voel je een vraag opkomen. Waar is de concentratie van daarnet gebleven? Volgehouden aandacht bij een hoogbegaafd kind kan er precies zo uitzien, en het vertelt je vaak meer over de taak dan over het kind. Soms heeft een hoogbegaafd kind een taak sneller doorzien dan het kan uitleggen, en dan voelt elke volgende opdracht als iets wat het al heeft gedaan.
Wat is volgehouden aandacht?
Volgehouden aandacht is het vermogen om bij een taak of situatie te blijven, ook als er afleiding is, als je moe wordt of als het saai wordt. Het is een van de elf executieve functies. In een overzicht over volgehouden aandacht op slo.nl, dat de beschrijving van Dawson en Guare volgt, staat dat deze functie steunt op andere executieve functies, zoals respons-inhibitie, emotieregulatie, doelgericht gedrag en plannen en prioriteren.
Je kunt het zien als een keten van functies die samenwerken. Het zijn geen vaste stappen die elkaar opvolgen. Ze werken tegelijk en versterken elkaar. Het kind moet een afleiding laten liggen, een kleine irritatie opvangen, het doel voor ogen houden en de volgende stap kiezen. Als één schakel op dat moment veel energie kost, kan de aandacht wegglijden.
Meer over alle elf functies lees je in Executieve functies bij hoogbegaafde kinderen.
Hoe zie je volgehouden aandacht bij een hoogbegaafd kind?
Ik herken het vaak aan kleine dingen. Een kind kan urenlang opgaan in een zelfgekozen activiteit, zoals een boek, een tekening of een bouwwerk. Bij een taak met veel herhaling of weinig uitdaging raakt hetzelfde kind misschien al snel afgeleid. Dat roept de vraag op: wat maakt dat de aandacht in de ene situatie blijft en in de andere wegglijdt?
Bij een hoogbegaafd kind kan een taak al na een paar opdrachten bekend voelen. Dan lijkt elke volgende som een herhaling en kost het meer inspanning om erbij te blijven. Het kind kijkt rond, tekent in de marge, vraagt hoeveel sommen er nog komen of begint aan iets nieuws voordat het vorige af is.
Dat patroon wordt op school soms gezien als gebrek aan inzet. Misschien speelt er iets anders. De SLO beschrijft dat kinderen met een minder ontwikkelde volgehouden aandacht snel afgeleid raken, saaie taken afraffelen of opgeven en dingen starten die ze zelden afmaken.
Wat zou je zien als je een tijdje meekijkt op de momenten waarop de aandacht wegglijdt? Gebeurt het na tien minuten, of al bij de eerste opdracht? Gebeurt het vooral bij taken die je kind al kent?
Wat kan eronder zitten?
Een taak die te makkelijk is, kan een hoogbegaafd kind in korte tijd vervelen. Een taak die te groot of onoverzichtelijk lijkt, kan het kind niet laten beginnen. Soms weet een kind niet hoe het een taak moet aanpakken: het wil beginnen en vindt geen grip op de eerste stap. Dat kan ontstaan als alles lange tijd snel ging en het kind niet heeft geleerd om een taak stap voor stap aan te pakken. Hoe dat werkt lees je in Waarom hoogbegaafde kinderen stappen overslaan.
Na een lange schooldag vol prikkels en vragen is er soms weinig energie over. Ook kan er een stroom aan eigen gedachten zijn die interessanter is dan wat er op het blad staat. Hoogbegaafde kinderen denken vaak veel en snel.
Wat probeert het kind op die momenten op te lossen? Soms zoekt het uitdaging. Soms zoekt het rust. Over die behoefte aan uitdaging lees je meer in Waarom hoogbegaafde leerlingen afhaken tijdens instructie.
Wat helpt?
Maak de taak kleiner.
Verdeel het rekenblad in drie stukjes met een korte pauze ertussen. Bij een hoogbegaafd kind kan het ook helpen om te kijken wat het al beheerst. Als het kind een deel van de sommen overslaat, gaat de tijd naar het onderdeel dat een uitdaging vraagt. Een klein stuk geeft het kind een plek om bij te blijven.
Maak het eindpunt zichtbaar.
Een lijstje om af te strepen, een timer of een kleur die opschuift laat zien hoeveel er nog komt. Sommige hoogbegaafde kinderen willen ook graag weten waar de taak naartoe gaat en waarom. Vertel dat erbij. Daardoor hoeft het kind niet steeds zelf in te schatten hoe ver het is en waar het mee bezig is.
Begin met een onderdeel dat uitnodigt om aan de slag te gaan.
De SLO noemt dat taken die aanspreken de eigen motivatie van een kind helpen. Kijk samen wat werkt. Voor het ene kind is dat een uitdagende opdracht, voor het andere een overzichtelijke eerste stap waarmee het succes kan ervaren.
Wissel inspanning en beweging af.
Even rennen, water halen of een bal gooien geeft het hoofd ruimte om te schakelen. Een hoogbegaafd kind heeft vaak veel gedachten tegelijk en kan zo een nieuwe start maken.
Kies het moment.
Een taak na het eten of na een drukke dag vraagt veel meer dan dezelfde taak op een rustiger moment. Overleg samen welk moment past.
Benoem wat je ziet op het moment dat het lukt.
Hoogbegaafde kinderen horen vaak hoe slim ze zijn. Een opmerking over wat ze deden, zoals doorgaan of opnieuw beginnen, geeft ander houvast. Bijvoorbeeld: “Ik zag dat je doorging, ook toen je even werd afgeleid.” Zo help je het kind herkennen welk gedrag het heeft laten zien. De SLO noemt bemoedigen op het juiste moment als een van de manieren om volgehouden aandacht te steunen.
Wanneer is het goed om verder te kijken?
Kost het je kind bijna altijd moeite om bij een taak te blijven, ook bij dingen die het leuk vindt, en merk je het zowel thuis als op school, dan kan het helpen om het te bespreken met de leerkracht of de intern begeleider. De huisarts kan meekijken naar een vervolgstap. Hoogbegaafdheid en een aandachtsvraag kunnen naast elkaar bestaan. Samen kijk je naar wat er speelt en wat je kind nodig heeft. Dit blog biedt herkenning en uitleg.
Veelgestelde vragen over volgehouden aandacht
Waarom kan mijn kind uren bouwen en een rekenblad niet afmaken?
Aandacht lijkt bij veel kinderen mee te bewegen met wat ze boeiend vinden. Een bouwwerk vraagt eigen keuzes en nieuwe oplossingen. Een rekenblad met bekende sommen vraagt vooral doorzetten, en dat vraagt meer van de executieve functies.
Is dit ADHD?
Dat kun je op basis van dit gedrag niet bepalen. Aandachtsproblemen kunnen verschillende oorzaken hebben. Ook kinderen met ADHD kunnen zich soms langdurig concentreren op activiteiten die hen sterk interesseren. Kijk daarom naar het bredere patroon: wanneer ontstaan de problemen, hoe vaak gebeurt het en welke invloed heeft het op het dagelijks functioneren? Bespreek je zorgen met de huisarts of een deskundige.
Wat kan school doen?
Een kortere taak met een zichtbaar eindpunt, een uitdagend begin en een rustige werkplek kunnen al veel verschil maken. Het helpt om samen met de leerkracht te kijken bij welke taken de aandacht vasthoudt en bij welke niet. Meer over wat er onder het patroon kan zitten lees je in Onderpresteren bij hoogbegaafde kinderen.
Hoe lang mag een kind zich concentreren?
Er is geen vaste tijd die voor elk kind geldt. Kijk liever naar wat jouw kind in een rustige situatie kan en bouw dat stap voor stap uit.
Terug naar Sam
Een uur bouwen aan een stad van LEGO, en vijf minuten later bij de koelkast. Misschien zie je nu dat de aandacht van Sam er de hele tijd is geweest. Hij zoekt een taak waar hij zich in kan vastbijten.
Welke kleine stap zou je morgen kunnen proberen, zodat een taak voor Sam iets meer als een bouwwerk voelt?
Soms zegt de plek waar de aandacht blijft hangen meer over de taak dan over het kind.
Volgehouden aandacht is een van de elf executieve functies waar BAUW! mee werkt. Bekijk het werkboek ook op de pagina materialen.